Theo SCMP, quần thể lăng mộ của hoàng đế Tần Thủy Hoàng dưới chân núi Ly Sơn ở thành phố Tây An, tỉnh Thiểm Tây, Trung Quốc, chưa bao giờ được mở. Tuy nhiên, Tư Mã Thiên - nhà sử học đầu thời Hán (từ năm 206 trước Công nguyên đến năm 220 sau Công nguyên) từng mô tả đây là một thế giới ngầm rộng lớn với thiết kế tinh xảo, mô phỏng bầu trời tinh tú phía trên và non sông đất nước bên dưới.
Trong cuốn Sử ký, Tư Mã Thiên viết trong mộ có các dòng sông thủy ngân lớn tự động chảy. Trong nhiều thập kỷ, các nhà khảo cổ và sử học sử dụng phương pháp khảo sát không xâm lấn và tài liệu lịch sử để đánh giá liệu những bằng chứng còn sót lại có thể chứng minh lời kể của Tư Mã Thiên.
Theo Chemistry World, nghiên cứu chi tiết đầu tiên về nồng độ thủy ngân trong lăng mộ diễn ra vào đầu thập niên 1980, khi các chuyên gia từ Viện Khảo sát Địa lý và Địa hóa thuộc Viện giám sát môi trường địa lý Trung Quốc khoan những lỗ nhỏ vào nền đất trên diện tích 12.000 m2 ở và lấy mẫu đất để phân tích. Trong khi đất bên ngoài khu vực trung tâm lăng mộ chứa trung bình 30 phần tỷ (ppb) thủy ngân, nồng độ trung bình trong lớp đất phía trên khu mộ là 250 ppb, một số nơi lên tới 1.500 ppb. Cuộc khảo sát thứ hai vào năm 2003 cũng thu được kết quả tương tự: nồng độ thủy ngân cao bất thường cả trong đất và hơi ẩm giữa sỏi đá.
Thông qua loạt mẫu khoan ở nghiên cứu trước đó, nhóm chuyên gia lập bản đồ sơ bộ và phát hiện nơi có nồng độ thủy ngân cao nhất nằm ở góc hướng đông bắc và hướng nam của lăng mộ, phù hợp với vị trí của sông Hoàng Hà và sông Trường Giang khi nhìn từ kinh đô Hàm Dương của nhà Tần.
Theo nhà khảo cổ Qingbo Duan ở Đại học Tây Bắc tại Tây An, sự phân bố thủy ngân trên tương ứng với vị trí những tuyến đường thủy dưới thời nhà Tần. Dù vậy, nhà khảo cổ Yinglan Zhang ở Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây không loại trừ khả năng khu mộ đã sụp đổ hàng nghìn năm trước, khiến thủy ngân bay hơi vào đất trong thời gian dài nên rất khó suy đoán mối liên hệ trực tiếp với bất kỳ sông hồ nào.
Kết quả khảo sát không giúp xác định chính xác tổng lượng thủy ngân dưới lòng đất hoặc nguồn cung cấp nhưng Duan ước tính lăng mộ Tần Thủy Hoàng có thể chứa ít nhất 100 tấn kim loại này. Giới chuyên gia cho rằng lớp thủy ngân có thể tạo ra môi trường độc hại, giúp ngăn chặn vi sinh vật phân hủy thi thể, chống ăn mòn và xua đuổi kẻ trộm mộ.
Di tích khảo cổ lăng mộ hoàng đế Tần Thủy Hoàng nhìn từ trên cao. Ảnh: China Daily
Heritage Daily cho biết trong cuộc khảo sát gần đây tại thành phố Tuần Dương, các nhà khảo cổ khoanh vùng 3 mỏ chu sa cổ Thạch Miếu Câu, Xuyên Đường Bình và Quốc Gia Loan.
Mỏ Thạch Miếu Câu nằm gần khu vực khai thác chu sa Thanh Đồng Câu ở Tuần Dương trong khi mỏ Xuyên Đường Bình và Quốc Gia Loan nằm dọc theo các tuyến giao thông, chỉ cách lăng mộ khoảng 100 km. Có khả năng đây chính là nguồn cung cấp phần lớn thủy ngân để tạo ra hệ thống sông ngòi tuần hoàn bên trong lăng mộ Tần Thủy Hoàng, khớp với mô tả của sử gia Tư Mã Thiên trong cuốn Sử ký.
Chu sa (khoáng chất sulfua thủy ngân tự nhiên) là nguyên liệu chính mà người cổ đại dùng để luyện chế thủy ngân. Để chiết xuất thủy ngân, chỉ cần nung chu sa trong không khí. Quá trình chuyển lưu huỳnh thành lưu huỳnh dioxide cũng đồng thời giải phóng thủy nguyên chất dưới dạng hơi có thể ngưng tụ.
Lăng mộ Tần Thủy Hoàng là một trong những di tích khảo cổ quan trọng nhất Trung Quốc, được xây dựng sau khi ông thống nhất các nước chư hầu vào năm 221 trước Công nguyên. Trong cuộc phỏng vấn với đài CCTV năm 2024, Wu Yongqi, giám đốc danh dự Bảo tàng lăng mộ Tần Thủy Hoàng, cho rằng không nên tác động đến cổ vật dưới lòng đất trừ khi cần khai quật để bảo vệ chúng. Ông cảnh báo hiện vật làm từ sợi thực vật và động vật có thể xuống cấp ngay sau khi tiếp xúc với môi trường bên ngoài nếu lăng mộ được mở mà chưa có sự chuẩn bị đầy đủ.
An Khang tổng hợp