Tượng Phật Thích Ca cao 81 m ở núi Sam hiện đạt khoảng 70% khối lượng. Dự án được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch thống nhất chủ trương, khởi công tháng 3/2015. Đến nay, công trình đã điều chỉnh 7 lần, tổng mức đầu tư tăng từ 255 lên 456 tỷ đồng, dự kiến hoàn thành cuối năm sau.
Tượng Phật đã tạc được khoảng 70%, tháng 8/2026. Ảnh: Ngọc Tài
Ý tưởng tạc tượng Phật (thuộc dự án Công viên Văn hóa núi Sam) được đưa vào quy hoạch năm 2012. TS Ngô Quang Láng, nguyên phó giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh An Giang, một trong những người đề xuất xây dựng tượng, cho biết núi Sam được chọn vì nằm ở cửa ngõ vùng Thất Sơn. Khu vực này gắn với nhiều giá trị văn hóa, lịch sử và đời sống tâm linh như lăng Thoại Ngọc Hầu, miếu Bà Chúa Xứ, chùa Hang.
Theo ông Láng, khu vực tạc tượng từng được khai thác đá từ thời Pháp và kéo dài nhiều năm sau năm 1975. Khoảng năm 1980, khi Nhà nước quyết định bảo tồn núi Sam, hoạt động này mới dừng lại. Việc khai thác kéo dài đã làm biến dạng cảnh quan với những vách đá nham nhở, hố sâu. Phía trước khu vực còn có nghĩa địa tự phát với nhiều ngôi mộ vô chủ.
Ban đầu, ý tưởng không đặt nặng quy mô công trình mà hướng đến việc tạo một điểm nhấn văn hóa, tâm linh. Sau khi khảo sát vách núi, nhóm thực hiện nhận thấy phần đá đã được khai thác, tạo thành không gian phù hợp để tạc tượng trực tiếp vào núi, thay vì dựng tượng độc lập.
"Với quy mô vách núi như vậy thì làm tượng rời chưa chắc phù hợp. Đá đã khai thác, vách núi đã tạo hình rồi thì chỉ cần tiếp tục xử lý bề mặt để tạc tượng", ông Láng nói.
Khu vực hiện trạng sườn núi Sam bị tác động do quá trình khai thác đá trước đó. Ảnh: An Phú
Việc cải tạo vách đá còn gắn với cải táng nghĩa địa tự phát phía trước và xây tháp lưu cốt. Ý tưởng sau đó được mở rộng thành công viên văn hóa tâm linh, trong đó tượng Phật là điểm nhấn, góp phần tạo cảnh quan và định hướng núi Sam trở thành điểm du lịch văn hóa, tâm linh của khu vực.
Trước những ý kiến lo ngại công trình ảnh hưởng đến núi và cảnh quan tự nhiên, ông Láng cho rằng cần xem xét đầy đủ hiện trạng khu vực trước khi đánh giá.
"Tất nhiên, làm công trình sẽ tác động nhất định đến tự nhiên, nhưng sẽ không đáng kể so với những giá trị mới được tạo ra, cả về cảnh quan, văn hóa và kinh tế, thay vì giữ nguyên một mảng núi vốn đã bị khai thác nham nhở từ trước", ông Láng nhận định.
Ông Nguyễn Phúc Hoan, Trưởng ban Quản trị Lăng miếu núi Sam, cho biết trước khi triển khai dự án, chủ đầu tư đã tham vấn cộng đồng dân cư chịu tác động trực tiếp và được phê duyệt báo cáo đánh giá tác động môi trường. Đơn vị này cũng thuê đơn vị chuyên môn quan trắc, kiểm soát môi trường nhằm giảm thiểu tác động đến khu dân cư trong quá trình thi công.
Khi hoàn thành, công trình được kỳ vọng trở thành tượng Phật tạc vào vách đá cao nhất thế giới, vượt Đại Phật Lạc Sơn ở Tứ Xuyên, Trung Quốc, cao 71 m. Tượng được kỳ vọng tạo thêm điểm nhấn về văn hóa, tín ngưỡng và cảnh quan, góp phần phát triển du lịch núi Sam và An Giang, thu hút du khách trong nước, quốc tế.
Theo ông Hoan, công trình có quy mô lớn và được tạo hình trực tiếp trên khối núi tự nhiên. Vì vậy, đơn vị thi công phải khai thác khoảng 165.000 m3 đá, đồng thời đáp ứng các yêu cầu về khảo sát địa chất, ổn định khối đá, an toàn khi thi công trên cao, độ chính xác của hình khối và kỹ thuật mỹ thuật. Quá trình thi công cũng chịu ảnh hưởng của thời tiết.
Toàn cảnh tượng Phật ở núi Sam. Ảnh: Ngọc Tài
Khó khăn xuất hiện ngay từ giai đoạn tìm vị trí tạc tượng. Đơn vị thi công vừa phá đá vừa thăm dò để tìm nơi có phôi đá tốt. Sau ba năm, phôi đá tại vị trí ban đầu vẫn không đáp ứng yêu cầu. Năm 2018, chủ đầu tư và các đơn vị liên quan mới thống nhất vị trí mới, được UBND tỉnh An Giang chấp thuận.
Việc thay đổi vị trí kéo theo nhiều điều chỉnh về thông số kỹ thuật. Cao độ thiết kế từ 107 m được nâng lên 126 m, tim trục tượng dịch chuyển 11 m, độ sâu vào vách núi tăng thêm 29 m. Tượng có kích thước tổng thể 70 x 81 x 34 m. Trong đó, phần tượng Phật ngồi cao 68 m, bệ sen hai cấp cao 13 m, gồm cấp thứ nhất 9 m và cấp thứ hai 4 m.
Dự án cũng phải di dời các phần mộ trong khu vực thi công và xây nhà lưu cốt. Quá trình thực hiện bị ảnh hưởng bởi Covid-19 và việc giấy phép nổ mìn hết hạn, buộc công trình tạm dừng hai năm. Tượng được thi công trở lại từ tháng 10/2025.
"Đây là tượng Phật tạc vào vách đá đầu tiên của tỉnh, quy mô rất lớn, nên chúng tôi cũng chưa lường hết được những khó khăn, vướng mắc khi triển khai", ông Hoan nói.
Theo ông, những vướng mắc về địa điểm, thông số kỹ thuật và ảnh hưởng của Covid-19 đã khiến dự án kéo dài hơn 10 năm, thay vì 5 năm như dự kiến ban đầu.
Anh Trần Quốc Sỹ, quản lý đội điêu khắc, cho biết mọi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận, tỉ mỉ. Riêng phần khuôn mặt mất nhiều thời gian, phải chỉnh sửa, làm lại nhiều lần đến khi đạt yêu cầu và được hội đồng nghệ thuật thông qua.
"Thi công ở vách đá cheo leo không thể làm gấp, lại phụ thuộc vào thời tiết rất nhiều. Mưa, gió, sấm chớp đều phải dừng", anh Sỹ cho biết.
Theo hồ sơ điều chỉnh quy hoạch chi tiết Công viên Văn hóa núi Sam, tượng Phật Thích Ca là điểm nhấn thị giác chủ đạo của công viên, được bố trí cùng sân hành lễ, cây bồ đề, núi đá và các lớp cây xanh, thay vì đứng độc lập. Toàn công viên có 29 hạng mục, với khái toán kinh phí hơn 1.000 tỷ đồng.
Khu vực trung tâm công viên rộng khoảng 12 ha, mật độ xây dựng gộp không quá 5%. Phần lớn diện tích dành cho cây xanh, mặt nước và không gian mở nhằm hạn chế bêtông hóa, bảo vệ địa hình và phục hồi sườn núi bị tác động.
Theo phương án phục hồi sinh thái, công viên sẽ trồng khoảng 610 cây đại mộc, 7.120 cây bụi và 31.500 m2 thảm cỏ, góp phần tạo cảnh quan, giữ đất và hạn chế xói mòn.
Ngọc Tài