Hơn 60 năm đi tìm tên cho những bức ảnh của Bác

Hơn 60 năm qua, ông kiên trì lần tìm, xác định và bổ sung chú thích cho hàng trăm bức ảnh. Tháng 5 vừa qua, nhân kỷ niệm 136 năm ngày sinh Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông cùng nhóm biên soạn hoàn thành thêm một cuốn sách về Bác với ngành thể dục thể thao.

Hành trình đến với kho ảnh

9 giờ sáng, trong căn hộ ở một khu tập thể trên đường Võ Thị Sáu (Hà Nội), nhà báo lão thành Trương Xuân Hùng, 86 tuổi, ngồi bên bàn làm việc. Dưới ánh đèn vàng, ông đọc lại lần cuối bản thảo cuốn sách song ngữ Việt - Anh về Chủ tịch Hồ Chí Minh với ngành thể dục thể thao, trước khi sách được in và ra mắt nhân dịp kỷ niệm 136 năm Ngày sinh của Người.

ẢNH: Tác giả cung cấp

Ông Hùng đã theo đuổi công việc này hơn 60 năm, dù không phải phóng viên ảnh của Báo Thể dục thể thao, sau là Báo Thể thao Việt Nam (cũ). Về sau, ông chuyển sang công tác thư ký tòa soạn. Tính cẩn thận, chỉn chu cùng thói quen ghi chép giúp ông lưu giữ được nhiều tư liệu về các sự kiện thể thao, hoạt động của lãnh đạo ngành và hồ sơ vận động viên.

Cơ duyên bắt đầu từ tháng 2.1965, khi Mỹ đánh phá miền Bắc. Theo nhiệm vụ, ông đạp xe vào Quảng Bình, viết về lực lượng thanh niên xung phong, dân quân, các đội tự vệ, Xí nghiệp 3-2… Sau một buổi họp báo về việc bắn rơi máy bay phản lực Mỹ, bắt sống giặc lái, ông có dịp trò chuyện với trung tá Trần Sự, Bí thư Đảng ủy Quân sự, Tỉnh đội trưởng Quảng Bình.

ẢNH: Tư liệu do tác giả cung cấp

Trong cuộc trò chuyện, ông Trần Sự kể rằng nhiều đoàn thể thao, vận động viên quân đội từng vinh dự gặp Bác, nhưng tư liệu về những lần gặp ấy thường chỉ ghi sự kiện, địa điểm, thời gian mà thiếu thông tin về nhân vật, môn thi đấu hay thành tích.

Câu chuyện ấy khiến chàng phóng viên sinh năm 1941 ở Từ Sơn, Bắc Ninh (cũ) suy nghĩ về một việc tưởng nhỏ nhưng cần thiết: chú thích một bức ảnh, nhất là ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh, phải đầy đủ và chính xác.

Sau này, khi gặp các đồng chí lãnh đạo ở nhiều địa phương, ông tiếp tục nhận những câu hỏi tương tự. Từ đó, ông càng hiểu rằng việc xác định lai lịch những bức ảnh của Bác với ngành thể dục thể thao không chỉ là công việc chuyên môn. Đó còn là cách ông thể hiện tình cảm với Người và trách nhiệm với những tư liệu lịch sử.

ẢNH: Tư liệu do tác giả cung cấp

Đến nay, ông lưu giữ và làm rõ thông tin của khoảng 150 bức ảnh về Chủ tịch Hồ Chí Minh, trong đó có những bộ ảnh quý về Bác với sân vận động Hàng Đẫy, Bác thăm Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh hay những khoảnh khắc Người tập luyện, chơi thể thao.

Những bức ảnh kể chuyện

Có cơ hội đi nhiều nơi tác nghiệp, ông Hùng cũng may mắn được làm việc cùng những phóng viên ảnh thể thao nổi tiếng những năm 1960, 1970, trong đó có nhà báo, nhiếp ảnh gia Phan Sang (1931 - 2010), người được xem là một trong những “cây đại thụ” của làng ảnh thể thao, cùng các phóng viên của Thông tấn xã Việt Nam, Báo Nhân Dân như Ngọc Trường, Trần Định, Nguyễn Chính, Minh Điền, Văn Bảo...

Ông nhớ lại, thời đó, việc chụp ảnh rất tiết kiệm và cẩn thận. Một cuộn phim 36 kiểu có khi 30 - 40% không đạt. Ảnh thể thao vốn đã hiếm, ảnh về ngành thể dục thể thao càng khó giữ lại đầy đủ.

Đến nay, có hai điều khiến ông tiếc nuối. Một phần tư liệu ông chụp trong những năm 1960, 1970 bị mất sau trận mưa lớn ở làng Quỳnh (Hà Nội) năm 1980. Một phần di sản của nhà báo, nhiếp ảnh gia Phan Sang cũng không còn được ngành thể dục thể thao lưu giữ, trong đó có hàng chục nghìn ảnh và phim âm bản giá trị.

Có lẽ vì vậy, hành trình tìm lại từng bức ảnh của ông càng trở nên bền bỉ. Một trong những bộ ảnh ông dành nhiều công sức tìm kiếm là 12 bức ảnh Bác Hồ thăm Trường trung cấp Thể dục thể thao Trung ương, nay là Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh, ngày 14.12.1961. Một tuần sau chuyến thăm, Văn phòng Phủ Chủ tịch gửi ảnh tặng trường.

ẢNH: Tư liệu do tác giả cung cấp

Trung tuần tháng 9.1969, sau tuần lễ Quốc tang Chủ tịch Hồ Chí Minh, ông về Từ Sơn tìm thầy giáo, Phó hiệu trưởng Vũ Tiến Quân để xin tài liệu, ảnh liên quan chuyến thăm của Bác vào tháng 12.1961.

Ông đạp xe đi lại giữa Hà Nội và Bắc Giang trước khi gặp thầy giáo Nguyễn Thế Hải, giáo viên dạy Toán của trường, và tìm được phong bì đựng ảnh. Những bức ảnh cỡ 6 x 6, đen trắng ghi lại nhiều khoảnh khắc: Bác với chuyên gia Liên Xô, Bác xem tổ giáo viên điền kinh biểu diễn môn ném đẩy, xem đồng diễn bài kiếm, sửa kiếm, đi thăm nhà ăn...

Cuối cùng, ông vẫn thiếu 4 bức ảnh. Tám bức còn lại được phóng viên ảnh Phan Sang chụp lại, trở thành tài sản tinh thần quý báu của nhiều thế hệ Trường đại học Thể dục thể thao Bắc Ninh, đồng thời là kỷ vật về Bác với ngành thể dục thể thao.

Theo ông Hùng, đằng sau mỗi bức ảnh của Bác với ngành thể dục thể thao là một câu chuyện. Vì vậy, bên cạnh công việc chuyên môn, ông dành nhiều năm nghiên cứu, tập hợp tư liệu để hoàn thành các cuốn sách về Người, trong đó có những câu chuyện về hành trình xác định lai lịch từng bức ảnh.

Ông nghiên cứu Hồ Chí Minh toàn tập, làm thẻ tại Thư viện Quốc gia Việt Nam và Trung tâm Lưu trữ quốc gia III, tìm đọc những câu nói của Chủ tịch Hồ Chí Minh về thể dục thể thao, những sự kiện thể thao Người từng đến dự trên báo chí đương thời rồi tập hợp thành hồ sơ.

ẢNH: Tư liệu do tác giả cung cấp

Những tư liệu ấy trở thành “chìa khóa” giúp ông thuận lợi hơn khi lần tìm thông tin cho một bức ảnh. Với ông, ảnh về Bác với ngành thể dục thể thao vừa gần gũi, giản dị, vừa mang ý nghĩa thời đại, cho thấy sự quan tâm của Người đối với nền thể thao Việt Nam.

Trong bài Sức khỏe và thể dục, đăng trên Báo Cứu quốc số 199 ngày 27.3.1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh viết: “Giữ gìn dân chủ, xây dựng nước nhà, gây đời sống mới, việc gì cũng cần có sức khỏe mới làm thành công. Mỗi một người dân yếu ớt, tức là cả nước yếu ớt, mỗi một người dân mạnh khỏe, tức là cả nước mạnh khỏe”.

Với ông Hùng, những lời căn dặn ấy cũng là một trong những lý do để ông kiên trì với công việc suốt hơn 60 năm. Mỗi bức ảnh không chỉ ghi lại một khoảnh khắc bình dị của Bác, mà còn lưu giữ một phần lịch sử của ngành thể dục thể thao.

Và ông vẫn tiếp tục tìm kiếm, bởi với những tư liệu như thế, giữ lại một bức ảnh cũng là giữ lại câu chuyện phía sau nó.

Mời tham gia cuộc thi Sống đẹp lần VI, với tổng giải thưởng 400 triệu đồng

Bước sang mùa thứ VI với chủ đề Hành trình không giới hạn, cuộc thi Sống đẹp do Báo Thanh Niên tổ chức tiếp tục mở rộng phạm vi tìm kiếm và tôn vinh những giá trị tốt đẹp trong đời sống hằng ngày. Cuộc thi bao gồm hạng mục Bài viết (ký sự, phóng sự, ghi chép) cùng hạng mục Ảnh với tổng giá trị giải thưởng là 400 triệu đồng.

Bài dự thi gửi về địa chỉ email: [email protected], hoặc gửi bằng đường bưu điện về Tòa soạn Báo Thanh Niên: 268 - 270 Nguyễn Đình Chiểu, P.Xuân Hòa, TP.HCM (ngoài bì thư ghi rõ: Bài viết tham dự cuộc thi SỐNG ĐẸP lần VI - 2026. Lưu ý chỉ áp dụng cho hạng mục dự thi Bài viết).

Thời hạn gửi tác phẩm dự thi: đến hết ngày 31.10.2026.

Xem chi tiết thể lệ cuộc thi tại thanhnien.vn