Biểu tượng dung hợp tín ngưỡng dân gian
Điện Huệ Nam (còn được gọi là điện Hòn Chén) là quần thể kiến trúc tín ngưỡng gồm nhiều công trình lớn nhỏ, tọa lạc trên sườn núi Ngọc Trản bên bờ sông Hương, thuộc làng Hải Cát, phường Kim Long, thành phố Huế.
Đây là một công trình thuộc quần thể di tích cố đô Huế được công nhận di sản văn hóa thế giới từ năm 1993. Trong đền thờ Thánh mẫu Thiên Y A Na, Nữ thần Ponagar, cùng nhiều vị thần khác.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Điện Huệ Nam gắn với nhiều huyền tích nổi tiếng gắn với các vua triều Nguyễn (Ảnh: Đình Hoàng).
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Xuân Hoa, nguyên Giám đốc Sở Văn hóa - Thông tin tỉnh Thừa Thiên Huế, trước đây, điện Huệ Nam là biểu tượng dung hợp tín ngưỡng dân gian giữa người Chăm và người Việt.
Điện phát triển trên nền tảng vị thần Ponagar của người Chăm, được người Việt chuyển hóa thành Thánh mẫu Thiên Y A Na. Ban đầu, đây chỉ là một ngôi đền nhỏ của người dân địa phương, nhưng dưới vương triều Nguyễn, điện Huệ Nam từng bước được chỉnh trang, ngày càng bề thế.
Nhiều ghi chép trong chính sử và châu bản triều Nguyễn cho thấy nơi đây từng được lựa chọn để tổ chức nhiều nghi lễ cầu đảo (cầu mưa thuận gió hòa) cấp quốc gia.
Điện Huệ Nam là một thắng cảnh, địa danh văn hóa nổi tiếng, thu hút nhiều du khách đến tham quan, tham dự lễ hội (Ảnh: Cao Tiến).
Các nhà nghiên cứu cho rằng, tính thiêng của điện Huệ Nam bắt nguồn từ vị trí đặc biệt của núi Ngọc Trản, nơi hội tụ yếu tố núi, sông và cảnh quan được xem là linh địa từ lâu đời.
Đến năm 1867, triều đình nhà Nguyễn còn chính thức khảo cứu và xác nhận sự linh ứng của các vị thần được thờ tại đây trong việc cầu mưa, cầu tạnh, chữa bệnh và phù trợ thuyền bè.
Huyền tích và sự coi trọng của triều đình nhà Nguyễn
Đặc biệt, nhiều huyền tích nổi tiếng gắn với các vua Nguyễn đã góp phần củng cố vị thế linh thiêng của điện Huệ Nam. Sự tích sớm và nổi tiếng nhất gắn với vua Minh Mạng.
Năm 1832, trong một chuyến tuần du trên sông Hương, một khúc gỗ lớn chắn ngang dòng khiến thuyền của nhà vua không thể đi qua khu vực đền Ngọc Trản. Vua sai quan Khâm mạng tuyên đọc trước đền, bất ngờ khúc gỗ chìm xuống cho thuyền rồng của nhà vua tiến lên. Sự tích này được ghi lại trong tư liệu Đại Nam thực lục.
Ngay trong năm đó, vua Minh Mạng cho sửa đền thờ thần núi Ngọc Trản. Hai năm sau (1834), Bộ Lễ xin cấp sắc phong cho Chúa Ngọc và Thủy Long Thánh Phi, chính thức xác lập tên gọi Ngọc Trản Sơn Từ.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Nhiều người về tham dự lễ hội điện Huệ Nam năm 2026 (Ảnh: Kiều Thanh).
Thời vua Thiệu Trị lại có huyền tích chiếc ống nhổ của vua bằng vàng rơi xuống sông Hương được cho là nổi lên sau lời cầu khấn. Đến thời Tự Đức, nhà vua dâng chuỗi hạt bồ đề lên Thánh Mẫu để cầu bình an cho giao thông đường thủy, sau đó những vụ đắm thuyền trên đoạn sông này cũng được cho là không còn xảy ra.
Bước ngoặt quan trọng diễn ra dưới thời vua Đồng Khánh. Theo các tư liệu được lưu truyền, khi còn là hoàng tử, ông từng đến cầu nguyện tại đền Ngọc Trản và được báo trước việc lên ngôi.
Năm 1886, sau khi trở thành vua, ông đổi tên đền này thành điện Huệ Nam, cho đại trùng tu toàn bộ công trình. Ông cũng là vị vua đầu tiên trong lịch sử phong kiến Việt Nam công khai thừa nhận, bảo trợ cho hình thức thực hành tín ngưỡng dân gian đặc biệt này.
Việc vua Đồng Khánh chính thức công nhận điện Huệ Nam đã nâng tầm một di tích tín ngưỡng dân gian địa phương thành trung tâm nghi lễ mang tính hoàng gia và tầm vóc quốc gia.
Theo Tiến sĩ Lê Thị An Hòa, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, qua các châu bản triều Nguyễn cho thấy từ thời Tự Đức đến Đồng Khánh, điện Huệ Nam liên tục được lựa chọn làm nơi cầu mưa trong những năm hạn hán. Nghi lễ cầu đảo được tổ chức theo quy trình chặt chẽ, từ xin chỉ dụ, trai giới (ăn chay và giữ gìn thân tâm thanh tịnh), thực hiện nghi lễ đến theo dõi lượng mưa và tổ chức lễ tạ ơn sau khi ứng nghiệm.
Nhà nghiên cứu cho rằng có ba nguyên nhân chính khiến điện Huệ Nam được triều đình đặc biệt tin cậy: trách nhiệm của nhà vua trong việc cầu cho quốc thái dân an theo tư tưởng Nho giáo; uy tín linh ứng được tích lũy qua nhiều thế hệ; các vị thần tại đây được triều đình xác định rõ chức năng liên quan đến cầu mưa, cầu gió và bảo hộ đời sống dân sinh.
Song song với các nghi lễ cầu đảo, hệ thống sắc phong qua nhiều triều vua đã góp phần thiết chế hóa tính thiêng của điện Huệ Nam. Từ thời Minh Mạng đến Khải Định, nơi đây nhận 15-16 đạo sắc phong, phản ánh sự công nhận và bảo trợ của nhà nước quân chủ đối với không gian tín ngưỡng này.
Ngày nay, dù triều Nguyễn đã kết thúc, mạch tín ngưỡng tại điện Huệ Nam vẫn được duy trì thông qua các hoạt động lễ hội và thực hành thờ Mẫu diễn ra vào tháng 3 và tháng 7 âm lịch hàng năm. Năm 2024, lễ hội điện Huệ Nam cũng đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Một trong những giá trị nổi bật của điện Huệ Nam ngày nay là vai trò kết nối cộng đồng. Mỗi dịp lễ hội, hàng vạn người dân và du khách từ nhiều địa phương về dâng hương, tham gia các hoạt động tín ngưỡng và giao lưu văn hóa.