Kèn a máp, tiếng lòng phụ nữ Cor - Thanh Niên

Mỗi khi cất lên, tiếng kèn a máp như thổ lộ thay cho tiếng lòng của phụ nữ Cor ở vùng cao Thanh Bồng (Quảng Ngãi).

Giữa trưa, nghệ nhân Hồ Thị Dé (72 tuổi, ở vùng cao Thanh Bồng) lấy ra một chiếc kèn a máp. Nhạc cụ nhìn đơn giản, nhỏ như một cây đũa. Nhưng rồi tiếng kèn bật ra, khi trong veo, réo rắt như tiếng chim giữa đại ngàn, khi như dòng suối mùa khô cố len qua những gành đá núi, có lúc như thủ thỉ... "Người Cor trên này nghe tiếng kèn là hiểu nhau", bà nói.

"Ngôn ngữ" riêng của phụ nữ

Bà Dé biết thổi a máp từ năm 15 tuổi. Ngày ấy, chiếc kèn được phụ nữ Cor truyền cho nhau từ mẹ sang con, từ chị sang em. Không có trường lớp, cũng chẳng có giáo trình. Người biết thổi cầm tay người chưa biết, chỉ cách làm kèn, cách đặt môi, lấy hơi, cứ thế mà học. A máp được làm hoàn toàn từ vật liệu tự nhiên. Tên gọi của kèn cũng chính là tên một loại cây dương xỉ mọc nhiều trên những sườn đồi, thung lũng nơi người Cor sinh sống.

Kèn chỉ dài chừng 25 cm, thân nhỏ bằng cây đũa. Một đầu rỗng, đầu kia được bịt bằng sáp ong, tạo thành một lưỡi gà khoảng 2 cm. Khi người thổi đưa hơi vào, lưỡi gà rung lên, tạo thành âm thanh đặc trưng. Nhìn đơn sơ là vậy nhưng làm được một chiếc a máp "biết hát" lại không hề dễ. Phải chọn thân cây phù hợp, xử lý sao cho kèn có độ rung vừa phải, rồi chỉnh lưỡi gà bằng sáp ong để âm thanh có đủ cung bậc. Chỉ cần sai một chút, tiếng kèn có thể bị rè, quá cao hoặc không thể phát ra âm thanh.

Đặc biệt, kèn a máp thường chỉ sử dụng được vài ba ngày. Trước khi thổi, người chơi còn phải ngâm kèn vào nước để âm thanh trở nên mềm mại, cuốn hút hơn.

Điều kỳ lạ nhất của a máp nằm ở cách chơi. Nếu một người thổi, họ dùng hai bàn tay úp lại, tạo thành một hộp cộng hưởng ở đầu kèn.

Chỉ bằng động tác khép, mở bàn tay, người chơi có thể tạo ra những âm thanh khác nhau. Còn nếu hai người cùng chơi, câu chuyện trở nên đặc biệt hơn. Một người thổi ở đầu kèn, người kia ngậm đầu còn lại, dùng miệng làm hộp cộng hưởng và cất tiếng hát.

Tiếng người hòa với tiếng kèn tạo thành một thứ âm thanh rất riêng, lạ tai, một thứ "ngôn ngữ" có thể trò chuyện, đối đáp. "Không cần nói thành lời. Người thổi muốn nói gì thì người kia nghe tiếng kèn sẽ hiểu", bà Dé kể.

Ngày trước, trai gái Cor từng dùng a máp để hò hẹn, gửi gắm tình cảm. Phụ nữ trong làng cũng dùng tiếng kèn để tâm sự, sẻ chia những câu chuyện mà đôi khi lời nói không thể diễn đạt hết. Trong những năm kháng chiến, tiếng a máp còn mang một ý nghĩa khác.

Theo lời bà Dé, phụ nữ Cor dùng tiếng kèn để gọi nhau tăng gia sản xuất, động viên nhau che chở, cưu mang bộ đội, giúp đỡ thương binh đi qua làng. Trong những tháng năm gian khó, tiếng kèn nhỏ bé trở thành một tín hiệu đặc biệt, kết nối những người phụ nữ trong từng nóc nhà, từng làng bản.

Hòa bình lập lại, a máp trở về với đời sống thường nhật. Nó lại cất lên trong những cuộc gặp gỡ, trong lễ hội, trong tết ngã rạ, tết cổ truyền và những dịp vui ở vùng đất quế Trà Bồng.

Gửi nỗi niềm vào tiếng kèn

Có lẽ hiện nay không ai hiểu tiếng a máp bằng bà Dé. Năm 20 tuổi, bà lấy chồng. Đến năm 40 tuổi, chồng qua đời. Những ngày sau đó, căn nhà trở nên vắng lặng. Chiều xuống, khi mặt trời khuất dần sau những dãy núi, bà thường ra hiên nhà, lấy a máp ra thổi. Chiếc kèn làm từ thân cây dương xỉ mỏng manh, tiếng nhỏ như một sợi khói. Nhưng với bà, nó có thể đi rất sâu vào ký ức. "Thổi kèn tôi thấy lòng nhẹ hơn. Nhớ chồng, nhớ những ngày còn sống với nhau, tôi lại thổi", bà kể.

Nhưng điều khiến bà Dé tự hào nhất là những âm thanh tưởng như chỉ thuộc về ngôi làng nhỏ ấy đã theo bà đi xa. Bà từng cùng Đoàn nghệ nhân dân gian Quảng Ngãi mang a máp đến nhiều nơi trong và ngoài nước biểu diễn. Mỗi lần tiếng kèn cất lên, bà lại thấy mình như đang mang theo một phần núi rừng, quê hương giới thiệu với mọi người. "Đó là tiếng của dân tộc mình. Tôi muốn người ta biết người Cor có một chiếc kèn như thế", bà nói.

Theo ông Hồ Văn Luận, cán bộ văn hóa của UBND xã Thanh Bồng, văn hóa Cor có một kho tàng dân ca, nhạc cụ phong phú, từ các làn điệu xà ru, a giới đến múa cà đáo, đàn brook, sáo tà lía, chiêng, trống... Trong đó, a máp là nhạc cụ rất độc đáo bởi nó gắn chặt với đời sống tinh thần của phụ nữ. Thế nhưng đáng tiếc là người biết làm và thổi a máp ngày càng ít. Những người biết thổi, biết làm kèn lần lượt già đi mà không có ai tiếp nối...

Vì vậy, ở tuổi 72, bà Dé vẫn kiên nhẫn dạy cách thổi a máp cho con cháu và những người trẻ trong làng. Bà chỉ từng động tác, từ cách làm kèn, xử lý lưỡi gà đến cách lấy hơi, cách khép mở bàn tay để tạo âm thanh... Lặng lẽ, người đàn bà lớn tuổi nâng niu chiếc kèn nhỏ, chậm rãi truyền lại những điều mình đã học từ mẹ, từ những người phụ nữ đi trước.