Thử hình dung một buổi sáng ở một vùng quê có cây cầu đang xây dở. Trời chưa sáng hẳn, chiếc xe chở trái cây đã phải dừng lại chờ qua sông. Người lái xe sốt ruột nhìn đồng hồ. Phía sau anh là công sức của bao gia đình nông dân, phía trước là phiên chợ đầu mối không chờ ai. Chỉ cần đến muộn vài giờ, giá bán có thể khác. Còn nếu cây cầu ấy hoàn thành muộn một năm, điều bị đánh mất sẽ không chỉ là vài giờ trên đường, mà có thể là cả một mùa kinh doanh, một hợp đồng lớn, một cơ hội đổi đời.
Tôi thường nghĩ về những cây cầu như thế khi nói đến sự phát triển. Trên bản vẽ, cây cầu là một công trình với chiều dài, tải trọng, tổng mức đầu tư và thời hạn hoàn thành. Nhưng trong đời sống, đó là con đường đến trường ngắn hơn của một đứa trẻ, chuyến xe cấp cứu bớt đi những phút lo âu, hành trình hàng hóa thông suốt hơn, và niềm tin của doanh nghiệp khi quyết định đặt nhà máy ở một vùng đất.
Cây cầu có thể được khánh thành muộn, nhưng những chuyến hàng đã lỡ, những nhà đầu tư đã chọn nơi khác, những người trẻ đã rời quê thì không dễ gì gọi trở lại.
Ùn tắc giao thông khiến người dân lãng phí nhiều thời gian trên đường (Ảnh minh họa: Nam Anh)
Chỉ một năm, thị trường có thể đã đổi hướng, đối tác đã tìm nguồn cung khác. Một con đường chậm thông xe khiến khu công nghiệp chưa thể mở rộng; một cây cầu chậm hoàn thành giữ cả vùng sản xuất trong cảnh cách trở; một quyết định đầu tư chậm ký có thể biến ý tưởng của hôm nay thành cơ hội của nơi khác. Điều đau đáu nhất là những mất mát ấy ít khi có một dòng riêng trong báo cáo quyết toán. Không ai dễ tính thành tiền giá trị của những việc đã không kịp xảy ra.
Bởi thế, tôi đặc biệt suy nghĩ về một ý trong phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm tại Hội nghị toàn quốc quán triệt và triển khai thực hiện Nghị quyết Trung ương 4 khóa XIV sáng 16/10: “Mỗi sự chậm trễ do chủ quan đều có thể làm mất cơ hội của đất nước và Nhân dân”. Câu nói ngắn, nhưng đặt ra một cách nhìn sâu sắc về trách nhiệm: thời gian không chỉ là của cơ quan đang giải quyết công việc, mà còn là của người dân, doanh nghiệp và của cả đất nước.
Chúng ta thường đo sự lãng phí bằng tiền, bằng đất đai, vật tư, tài sản, nhưng ít khi đo đủ sự lãng phí do chờ đợi. Một hồ sơ nằm thêm vài tháng trên bàn làm việc có thể chỉ là một con số nhỏ trong thống kê hành chính, nhưng với doanh nghiệp đó là chi phí vốn; với người lao động đó là việc làm chưa được tạo ra; với địa phương đó là nguồn thu và cơ hội học hỏi công nghệ bị chậm lại. Mỗi lần một quyết định bị đẩy từ phòng này sang phòng khác, từ cấp này lên cấp khác mà không rõ ai chịu trách nhiệm, chiếc đồng hồ của sự phát triển vẫn cứ chạy.
Tất nhiên, không phải mọi sự chậm trễ đều do yếu kém hay thiếu trách nhiệm. Có công trình gặp thiên tai, địa chất phức tạp, biến động giá cả, vướng mắc pháp lý thực sự cần thời gian để xử lý. Điều đáng lo là những chậm trễ có thể tránh được: việc thuộc thẩm quyền nhưng vẫn chờ xin ý kiến; hồ sơ đã đủ căn cứ nhưng không ai muốn đặt bút ký; những cuộc họp nối tiếp nhau mà câu hỏi cốt lõi vẫn chưa có người trả lời. Chúng ta cần sự thận trọng đúng mực để bảo vệ lợi ích công, nhưng không thể lấy sự thận trọng làm lý do cho việc không quyết định.
Đằng sau những quy trình ấy là văn hóa trách nhiệm. Cán bộ không chỉ hỏi mình đã làm đúng thủ tục chưa, mà cần hỏi việc mình làm đã tạo kết quả gì, đã làm ai phải chờ thêm. Người đứng đầu không chỉ đọc báo cáo tiến độ, mà phải đến nơi đang ách tắc, lắng nghe ý kiến trái chiều và tháo gỡ việc thuộc trách nhiệm của mình. Dám nhận trách nhiệm để công việc tiến lên cũng là một thước đo của năng lực lãnh đạo.
Với một đất nước đang mang khát vọng bứt phá, những cơ hội phát triển thường không đứng yên. Một nhà đầu tư không thể chờ mãi; một nghệ sĩ trẻ có thể bỏ lỡ giai đoạn sung sức nhất để sáng tạo; một di sản có nguy cơ xuống cấp không thể chờ đến khi mọi thủ tục đã đi hết một vòng dài mới được cứu chữa. Phát triển kinh tế, bảo tồn văn hóa hay chăm lo đời sống Nhân dân tuy là những công việc khác nhau, nhưng đều có chung một yêu cầu: hành động đúng thời điểm. Làm đúng việc mà quá muộn, đôi khi cũng đồng nghĩa với chưa làm tròn trách nhiệm.
Chống chậm trễ không có nghĩa là thúc ép bằng mọi giá. Cây cầu phải đúng tiến độ nhưng trước hết phải an toàn; quyết định cần kịp thời nhưng phải đúng pháp luật và có căn cứ. Điều cần là tốc độ cùng chất lượng, quyết đoán cùng minh bạch, dám làm cùng giải trình. Muốn thế, phải phân định rõ thẩm quyền, bảo vệ người hành động vì lợi ích chung và xử lý nghiêm sự né tránh, đùn đẩy.
Nếu một cây cầu bị chậm một năm, hãy đừng chỉ hỏi vì sao công trình chưa xong. Hãy hỏi thêm trong năm ấy bao nhiêu chuyến hàng phải đi vòng, bao nhiêu cơ hội đầu tư bị bỏ lỡ, bao nhiêu ước mơ phải tạm gác lại. Và khi một chính sách chậm đi vào cuộc sống, cũng cần nhìn nó từ phía người dân đang chờ được hưởng lợi, chứ không chỉ từ phía cơ quan đang hoàn thiện thủ tục. Đặt con người ở trung tâm của phát triển, suy cho cùng, là biết trân trọng từng ngày trong cuộc đời của họ.
Rồi cây cầu trong câu chuyện hình dung ban đầu cũng sẽ hoàn thành. Xe cộ sẽ qua sông, hai bờ sẽ gần lại. Nhưng cây cầu đến muộn không thể chở ngược những cơ hội đã đi qua. Đất nước không thiếu khát vọng lớn; điều cần hơn là biến khát vọng thành công việc có người chịu trách nhiệm, có thời hạn và có kết quả. Tương lai không chỉ được quyết định bởi điều chúng ta lựa chọn làm, mà còn bởi thời điểm chúng ta bắt đầu và hoàn thành nó.
Tác giả: PGS.TS Bùi Hoài Sơn là thạc sĩ chuyên ngành quản lý di sản và nghệ thuật tại Đại học Bắc London (University of North London); tiến sĩ quản lý văn hóa tại Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam. Ông hiện là đại biểu Quốc hội khóa XVI; Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương.
Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!