Không chỉ giới hạn việc tiếp nhận tri thức lịch sử, văn hóa và chủ quyền đất nước từ sách giáo khoa, giáo trình, tài liệu hay qua những bài giảng ở lớp học, trên giảng đường, trong thời công nghệ số, học sinh, sinh viên hằng ngày còn tiếp nhận thông tin, dữ liệu và tri thức đó... trên các nền tảng mạng xã hội như: Facebook, TikTok, YouTube... Không gian mạng đã và đang trở thành môi trường học tập mới, nơi thế hệ trẻ chủ động tìm kiếm, tiếp nhận và trao đổi kiến thức mỗi ngày. Trước thực tế đó, giáo dục về lịch sử, văn hóa và chủ quyền trong thời đại số cần trang bị cho thế hệ trẻ năng lực tìm kiếm, kiểm chứng thông tin và chia sẻ tri thức chính xác đến cộng đồng.
Thực tế cho thấy, trên mạng xã hội, nội dung về lịch sử, văn hóa và chủ quyền luôn nhận được sự quan tâm của người dùng, được chia sẻ, trao đổi bằng nhiều ngôn ngữ và nhanh chóng đến với mọi người trên toàn thế giới. Những bài viết, bình luận, quan điểm đa chiều, từ thông tin có căn cứ đến thông tin thiếu kiểm chứng, sai lệch đang tác động hằng ngày đến nhận thức của người Việt Nam, nhất là giới trẻ. Cùng với đó, thuật toán và cách vận hành của các doanh nghiệp cung cấp dịch vụ cũng chi phối khả năng phân phối và tiếp cận những nội dung này.
Trong thông báo kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về kết quả một năm triển khai Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22/8/2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo (Thông báo số 160- TB/VPTW, ngày 29/8/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng ban hành), đã quán triệt sâu sắc cần thực hiện tốt hơn yêu cầu giáo dục toàn diện về đức, trí, thể, mỹ; trong đó, đặc biệt chú trọng đạo đức, nhân cách, sức khỏe thể chất và tinh thần, văn hóa, lịch sử, nghệ thuật, tinh thần tự hào dân tộc... Đặt trong yêu cầu này, tri thức lịch sử, văn hóa phải được hiện diện trong những không gian số mà người trẻ sử dụng hằng ngày với nguồn thông tin chính xác và dễ dàng tiếp cận.
Cũng từ góc độ công nghệ, điều cần thiết là đẩy mạnh xây dựng các nền tảng mạng xã hội do người Việt Nam phát triển, chủ động phân phối nội dung và đưa thông tin chính xác về lịch sử, văn hóa, chủ quyền đến công chúng trong nước và quốc tế bằng những nguồn tư liệu có căn cứ. Làm chủ công nghệ và dữ liệu vừa là yêu cầu về năng lực số vừa là yêu cầu bảo đảm chủ quyền quốc gia trong không gian số.
Hiện tại, Việt Nam đang triển khai hệ thống Trung tâm Dữ liệu quốc gia, phát triển cơ sở dữ liệu tổng hợp quốc gia và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành. Trong quá trình này, các nguồn dữ liệu cần được kết nối với tư liệu của các cơ quan lưu trữ, viện nghiên cứu, thư viện, bảo tàng và nhà trường. Châu bản, thư tịch, tài liệu lưu trữ, hình ảnh, hiện vật, bản đồ… được số hóa, chuẩn hóa thông tin về nguồn gốc, xuất xứ và giá trị pháp lý sẽ góp phần hình thành kho tri thức lịch sử số phục vụ tra cứu và truyền tải phù hợp môi trường số. Kho tri thức này tạo cơ sở để người trẻ trong nước và công chúng quốc tế tiếp cận, kiểm chứng và hiểu đúng lịch sử, văn hóa và chủ quyền Việt Nam.
Trong bối cảnh chuyển đổi số và ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), giáo dục lịch sử cũng cần đổi mới phương pháp dạy và học, phù hợp môi trường tiếp nhận tri thức mới. Mỗi cấp học cần chú trọng kiến thức về lịch sử, văn hóa, chủ quyền Việt Nam và hình thành khả năng chọn lọc, đánh giá thông tin trong không gian số. Bên cạnh đó, sáng tạo nội dung nên là một phương thức học lịch sử mới. Nhà trường hướng dẫn, khuyến khích học sinh, sinh viên khai thác tư liệu và truyền tải tri thức qua video, bản đồ tương tác... và các hình thức phù hợp môi trường số. Quá trình này góp phần rèn giũa tư duy độc lập, khả năng sáng tạo, năng lực sử dụng AI có trách nhiệm, đồng thời lan tỏa tri thức lịch sử đến cộng đồng.
Trước yêu cầu bảo vệ chủ quyền quốc gia trong không gian mạng, giáo dục lịch sử càng phải gắn với môi trường tri thức mà người trẻ tiếp nhận và chia sẻ mỗi ngày. Bên cạnh kiến thức, họ cần có khả năng “đề kháng”, không bị dẫn dắt bởi thông tin sai lệch, biết vận dụng các căn cứ xác thực để phản biện, bảo vệ quan điểm và truyền tải mạnh mẽ tiếng nói của Việt Nam trên các nền tảng số.
PHƯƠNG LINH