Tại xã Tuy Phước Bắc (Gia Lai), câu chuyện về danh nhân Lê Đại Cang vẫn được hậu thế nhắc nhớ. Ông từng làm quan qua 3 đời vua Gia Long, Minh Mạng và Thiệu Trị của triều Nguyễn, trải qua nhiều thăng trầm trên hoạn lộ.
Cuộc đời nhiều thăng trầm
Lê Đại Cang (1771 - 1847), còn gọi Lê Đại Cương, tự Thống Thiện, hiệu Kỳ Phong, quê làng Phú Nhơn, huyện Tuy Viễn, phủ Quy Nhơn, nay thuộc thôn Đại Chánh, xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai.
Mộ danh nhân Lê Đại Cang tại xã Tuy Phước Bắc, tỉnh Gia Lai
ẢNH: VĂN CHIẾN
Năm 31 tuổi, Lê Đại Cang bắt đầu giữ chức Tri huyện Tuy Viễn. Trong khoảng 40 năm làm quan, từ năm 1802 - 1842, theo Đại Nam thực lục của Quốc sử quán triều Nguyễn, ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng như quyền Tổng trấn Bắc Thành; Thượng thư bộ Binh kiêm Hữu đô Ngự sử Đô sát viện; Tổng đốc Sơn - Hưng - Tuyên kiêm Hà Nội - Ninh Bình Tổng đốc sự vụ; Tổng đốc liên tỉnh An Giang - Hà Tiên kiêm Bảo hộ Cao Miên quốc ấn...
Trong thời gian làm quan, Lê Đại Cang tham gia nhiều công việc liên quan đến thủy lợi, giao thông và quốc phòng. Năm 1824, ông chỉ đạo khơi đào sông Vĩnh Điện; năm 1828 đắp hệ thống đê công ở Bắc Thành; năm 1833 mở tuyến đường thủy nối sông Tiền Giang với sông Hậu Giang. Những công việc này góp phần phát triển kinh tế, giao thương và phục vụ quốc phòng.
Trên cương vị Tổng đốc liên tỉnh An Giang - Hà Tiên kiêm Bảo hộ Cao Miên quốc ấn, Lê Đại Cang có công trong việc trị an vùng biên, xây dựng thành An Giang và mở tuyến giao thông thủy chiến lược từ Tân Thành đến Châu Đốc.
Con đường làm quan của ông không chỉ có vinh hiển. Tài liệu ghi nhận Lê Đại Cang 20 lần được thăng quan tước, 5 lần bị giáng chức. Có thời điểm ông bị cách chức xuống làm lính khiêng võng và từng nhận án "trảm giam hậu".
Chiếc đòn khiêng võng được lưu giữ
Năm 1842, ở tuổi 72, Lê Đại Cang cáo quan về quê. Sau khi trở về, ông khôi phục từ đường họ Lê ở thôn Đại Chánh, lập chùa Giác Am và Văn chỉ Tuy Phước để tu dưỡng, tụ họp văn nhân, chăm lo khuyến tài, khuyến học quê nhà.
Đặc biệt, chiếc đòn khiêng võng từng gắn với hai lần ông bị cách chức được mang về đặt tại từ đường dòng họ. Vật từng gắn với một giai đoạn đặc biệt trong cuộc đời Lê Đại Cang được lưu giữ đến nay.
Trong Lê thị gia phả, Lê Đại Cang từng tự bạch rằng dù con đường làm quan "cay cực", ông chỉ mong hoàn thành công việc, không để lại tai tiếng cho dòng họ.
Ông Lê Thanh Độ, 73 tuổi, hậu duệ đời thứ 6 của Lê Đại Cang, cho biết gia đình luôn nhắc nhau về cách cụ đối diện với những thăng trầm trong cuộc đời. "Làm quan thì không lấy gì làm hãnh diện, khi bị hạ chức, cách chức cũng không buồn tủi. Cụ vẫn bình thường", ông Độ chia sẻ.
Ông Lê Thanh Độ, hậu duệ đời thứ 6 của danh nhân Lê Đại Cang
ẢNH: VĂN CHIẾN
Theo ông Độ, hậu duệ họ Lê có trách nhiệm gìn giữ và truyền lại những giá trị mà tiền nhân để lại.
"Chúng tôi ở đây có trách nhiệm tuyên truyền lại cho con cháu, phải xứng danh với cụ Lê Đại Cang: thanh sạch và tận tình với tổ tiên, ông bà", ông nói.
Tại từ đường họ Lê ở thôn Đại Chánh hiện còn lưu giữ nhiều sắc phong quan tước của Lê Đại Cang cùng một số câu đối được ông cho treo để thể hiện phương châm sống.
Một câu đối đề cao việc làm điều thiện, tích đức cho con cháu; câu khác nhấn mạnh vàng bạc không phải vật quý, chỉ có điều thiện mới là của quý, đức sáng của con người còn quý hơn những giá trị vật chất. Những câu đối này thể hiện quan niệm sống mà Lê Đại Cang muốn gửi gắm đến hậu thế.
Gìn giữ ký ức về danh nhân Lê Đại Cang
Ngày 4.10, xã Tuy Phước Bắc tổ chức lễ dâng hương kỷ niệm 179 năm ngày mất danh nhân Lê Đại Cang tại thôn Đại Chánh. Dịp này, địa phương tổ chức chương trình hát bội tại di tích mộ Lê Đại Cang vào các đêm 2, 4 và 5.10, với vở tuồng Quan khiêng võng khắc họa cuộc đời thăng trầm của danh nhân, cùng các vở Tam Hùng Kiệt, Chuyện tình công chúa Thiên Hương. Hoạt động nhằm phục vụ đời sống tinh thần của người dân, đồng thời góp phần bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa dân tộc.
Xã Tuy Phước Bắc cũng thực hiện clip dài hơn 8 phút giới thiệu thân thế, cuộc đời và sự nghiệp của Lê Đại Cang.
Con cháu họ Lê gìn giữ các kỷ vật liên quan về danh nhân Lê Đại Cang
ẢNH: VĂN CHIẾN
Những dấu tích còn lại tại từ đường, cùng câu chuyện về chiếc đòn khiêng võng, sắc phong và những câu đối, đang góp phần lưu giữ ký ức về Lê Đại Cang tại quê hương. Với hậu duệ họ Lê, đó cũng là cách nhắc thế hệ sau về một người từng trải qua nhiều thăng trầm trên con đường làm quan nhưng vẫn giữ khí tiết và trách nhiệm với dân, với nước.