Điệp khúc “mưa ngập - triều cường”
Những ngày qua, trên địa bàn Thành phố Hồ Chí Minh xuất hiện nhiều trận mưa giông và điểm yếu của siêu đô thị lớn nhất nước lại được phơi bày: ngập nặng nhiều nơi. Ngoài những điểm ngập theo mùa và cứ “đến hẹn lại lên” như khu Thảo Điền (An Khánh) hay các phường Hiệp Bình, An Lạc… đã xuất hiện thêm điểm ngập mới, đáng kể như hầm chui nút giao An Phú, gây ảnh hưởng lớn đến hoạt động giao thông thường nhật qua khu vực này.
Báo cáo rà soát mới nhất từ Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh, qua đánh giá toàn bộ không gian đô thị mở rộng, hiện thành phố ghi nhận 159 vị trí bị ngập khi mưa lớn hoặc triều cường. Trong đó, kế hoạch ứng phó trọng điểm tập trung xử lý 31 “điểm đen” ngập nặng, những nơi chịu ảnh hưởng đồng thời từ lượng mưa dồn dập vượt công suất thiết kế và triều cường dâng cao trên các sông lớn.
Sở Xây dựng thành phố thẳng thắn nhìn nhận: Những năm gần đây, các trận mưa cực đoan xuất hiện dày đặc vượt công suất thiết kế của hệ thống cống. Mực nước triều tại các trạm Phú An và Nhà Bè liên tục lập kỷ lục mới khi vượt ngưỡng 1,8m. Song song, tình trạng sụt lún nền đất diễn ra nghiêm trọng, đi cùng tốc độ bê-tông hóa nhanh, san lấp ao hồ làm mất đi khả năng thấm nước tự nhiên. Trong khi đó, cách tiếp cận cũ vẫn nặng về “xóa điểm ngập” cục bộ, thiếu tính quản lý rủi ro tích hợp và đầu tư chưa đồng bộ giữa công trình đầu mối với hệ thống thu gom.
Ông Trịnh Quốc Dũng, Phó trưởng phòng Hạ tầng kỹ thuật (Sở Xây dựng thành phố) cho biết: Trong năm 2026, thành phố sẽ giải quyết xóa bỏ dứt điểm ba “rốn ngập” nhức nhối bậc nhất hiện nay, gồm: Trục đường Phan Văn Hớn (huyện Hóc Môn cũ), đường Bình Quới (quận Bình Thạnh trước đây) và nút giao Quốc lộ 51-Huỳnh Thúc Kháng. Cùng đó, chiến dịch tăng tốc cho các công trình thoát nước và chống ngập tại thành phố đang bước vào giai đoạn quyết định hoàn thành trước mốc tháng 11/2026, với trọng tâm là dự án ngăn triều gần 10.000 tỷ đồng và chuỗi công trình cải thiện lưu vực thoát nước đô thị. Thành phố cũng đang tích cực phối hợp cùng các ban, ngành đẩy nhanh tiến độ thi công các dự án cải tạo kênh tiêu Bà Điểm, kênh T1 và mở rộng các tuyến cống thoát nước chính đã quá tải.
Chuyển sang mô hình lưu giữ và thích ứng
Mới nhất, để giải quyết triệt để bài toán ngập úng đô thị, Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh vừa phê duyệt kế hoạch triển khai 87 dự án hạ tầng kỹ thuật chống ngập với tổng kinh phí dự tính lên tới 140.000 tỷ đồng trong giai đoạn từ nay đến năm 2030. Đây được xem là chiến dịch đầu tư hạ tầng thoát nước quy mô lớn nhất từ trước đến nay của đô thị lớn nhất nước. Trọng tâm ngắn hạn của kế hoạch là dồn lực hoàn thành chín dự án cấp bách với tổng mức đầu tư hơn 7.150 tỷ đồng.
Điểm đột phá nhất trong đợt tái thiết này là việc cơ quan chức năng thành phố quyết định thay đổi căn bản về mặt tư duy chiến lược. Nhiều năm qua, quy hoạch thoát nước của thành phố chủ yếu dựa trên nguyên tắc “thoát nước nhanh”, tức là tìm mọi cách dẫn nước mưa qua hệ thống cống để đổ ra sông rạch. Tuy nhiên, dưới tác động kép của biến đổi khí hậu, mưa lớn cực đoan gia tăng và hiện tượng sụt lún nền đất đô thị đang diễn ra trên diện rộng, phương án này đã không còn mang lại hiệu quả tuyệt đối. Thay vào đó, thành phố chính thức chuyển hướng sang áp dụng nguyên tắc “trì hoãn - lưu trữ-tiêu thoát”. Theo mô hình thích ứng mới, thành phố sẽ quy hoạch bổ sung hệ thống công viên mở, xây dựng các hồ điều hòa ngầm dưới lòng đất và tận dụng tối đa các không gian công cộng như sân vận động, quảng trường để giữ nước tạm thời mỗi khi xuất hiện mưa lớn dồn dập. Nguồn nước mưa retained (nước mưa được giữ lại) này sẽ làm giảm tải áp lực tức thì cho hệ thống cống thoát nước vốn đã cũ kỹ, trước khi được bơm xả chủ động ra sông rạch khi triều cường rút.
Việc kết hợp hài hòa giữa giải pháp công trình cứng (đê bao, cống kiểm soát triều, trạm bơm) và giải pháp tự nhiên (hồ điều hòa, mảng xanh thấm nước) được kỳ vọng sẽ tạo ra “lá chắn” vững chắc, giúp thành phố giảm thiểu tối đa rủi ro thiệt hại do ngập lụt trong thập kỷ tới.
Bàn về việc thay đổi tư duy trong chống ngập, PGS, TS Lê Trung Chơn, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển bền vững (Trường đại học Tài nguyên và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh) nêu quan điểm: Giải pháp phát triển một đô thị bền vững không nằm ở việc bê-tông hóa toàn bộ để chống lại thiên nhiên, mà là “thay đổi lối sống đô thị” như giảm khai thác nước ngầm, quy hoạch không gian thấm nước và quy hoạch cốt nền thông minh dựa trên dữ liệu. Sâu hơn, đó là sự chuyển đổi từ quản lý đô thị sang quản trị không gian. Những mi-li-mét sụt lún đang diễn ra, chúng có thể âm thầm nhưng đô thị không thể im lặng trước những biến đổi đang diễn ra dưới chân mình.
Theo Đài Khí tượng thủy văn Nam Bộ, đợt mưa lớn những ngày cuối tháng 9, kết hợp triều cường cao khiến tình trạng ngập úng các khu vực trũng thấp của Thành phố Hồ Chí Minh thêm trầm trọng. Đáng lưu ý, giai đoạn từ nay đến cuối năm 2026 và đầu năm 2027 là giai đoạn triều cường cao thường xuyên gây ngập các vùng trũng thấp, do đó lực lượng chức năng cần triển khai các phương án ứng cứu, tổ chức trực cơ động 24/7.
Đăng Quang - Quốc Trường