Những chiếc áo phông, đôi giày thể thao mang thương hiệu Zara, H&M hay Adidas luôn xuất hiện bắt mắt trên kệ kính của các trung tâm thương mại sầm uất, đem về doanh thu hàng tỷ euro mỗi năm. Thế nhưng, phía sau các xưởng may gia công miệt mài tăng ca, túi tiền của những người trực tiếp làm ra sản phẩm lại là một bức tranh hoàn toàn trái ngược.
Theo báo cáo mới nhất từ dự án giám sát tiền lương Fashion Checker do tổ chức phi lợi nhuận quốc tế Clean Clothes Campaign thực hiện, được trang tin ESG Dive trích dẫn, chỉ 4 trong số 110 thương hiệu thời trang lớn ghi nhận có người lao động trong chuỗi cung ứng được trả mức lương đủ sống. Điều đó đồng nghĩa với việc 96% nhãn hàng còn lại vẫn chưa bảo đảm mức thù lao cơ bản này cho bất kỳ công nhân may mặc nào.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Hình ảnh công nhân may (Ảnh: SCMP).
Nghịch lý từ những bản báo cáo tài chính kỷ lục
Theo khảo sát của Clean Clothes Campaign, khoảng cách giữa thu nhập thực tế và chi phí sinh hoạt tối thiểu của thợ may tại các công xưởng toàn cầu đang ở mức báo động. Cụ thể, công nhân may mặc tại Bangladesh hiện nhận mức thù lao thấp hơn tới 73% so với mức lương đủ sống tại quốc gia này. Tỷ lệ thiếu hụt tương ứng tại Pakistan là 74%, Thổ Nhĩ Kỳ là 66% và Serbia là 63%.
Mức lương đủ sống ở đây được định nghĩa là khoản thu nhập giúp người lao động trang trải các nhu cầu thiết yếu cho bản thân cùng gia đình, đồng thời có một khoản dư dả để chi tiêu tùy ý.
Đáng chú ý, tình trạng tiền lương giậm chân tại chỗ diễn ra ngay trong giai đoạn kinh doanh thăng hoa của các tập đoàn bán lẻ. Bà Aileen Robinson, điều phối viên dự án Fashion Checker, chia sẻ với ESG Dive rằng phần lớn các hãng thời trang lớn nhất liên tục ghi nhận lợi nhuận kỷ lục qua từng năm, trong khi thu nhập của người lao động hầu như không thay đổi hoặc chỉ nhích lên rất ít. Kể từ khi dự án bắt đầu vào năm 2019, điểm số về lương đủ sống của các thương hiệu chỉ tăng 3%.
Thậm chí, kết quả điều tra của tổ chức này còn cho thấy một thực tế xót xa rằng nếu tính theo giá trị thực, số tiền các thương hiệu lớn bỏ ra để mua một chiếc áo phông cotton sản xuất tại Bangladesh hiện thấp hơn 30% so với thời điểm cách đây 25 năm. Bên cạnh đó, có đến 25% doanh nghiệp được khảo sát hoàn toàn thiếu vắng cơ chế khiếu nại công khai để bảo vệ người lao động khi xảy ra các vi phạm về chế độ đãi ngộ.
Tranh cãi quanh bài toán trách nhiệm xã hội
Chữ "S" (Xã hội) trong bộ tiêu chuẩn phát triển bền vững đang trở thành tâm điểm tranh luận giữa các thương hiệu và giới giám sát độc lập. Trước các phát hiện trên, bà Pernille Skanvig Schønau, Giám đốc truyền thông toàn cầu của H&M Group, cho biết trên ESG Dive rằng các xưởng cung ứng của hãng chi trả mức lương gộp bình quân cao hơn lương tối thiểu tại nhiều quốc gia. Đại diện H&M cũng dẫn chứng việc tham gia thỏa thuận ACT nhằm thúc đẩy thương lượng tập thể và cải thiện điều kiện làm việc cho ngành dệt may tại Campuchia.
Tuy nhiên, phía tổ chức giám sát lại đưa ra góc nhìn khắt khe hơn. Ông Paul Roeland, điều phối viên minh bạch của Clean Clothes Campaign, dẫn số liệu tham chiếu từ tổ chức Wage Indicator cho biết: mức “lương gộp bình quân” tại Bangladesh mà H&M công bố là 18.000 taka/tháng (khoảng 164 USD), trong khi mức lương đủ sống thực tế phải đạt 30.000 taka/tháng (khoảng 244 USD).
Ông Paul Roeland lưu ý con số của H&M rất có thể đã cộng gộp cả tiền làm thêm giờ. Theo ông, qua các khảo sát thực tế, công nhân thường buộc phải tăng ca kiệt sức để trang trải cuộc sống gia đình, nhưng lương đủ sống chuẩn mực phải là khoản tiền kiếm được trong khung giờ làm việc thông thường. Đại diện tổ chức này nhận định những sáng kiến hay dự án thí điểm mang tính biểu tượng vẫn chưa tạo ra được chuyển biến thực chất cho đời sống người lao động.
Áp lực pháp lý buộc các "ông lớn" phải hành động
Sự chần chừ của các hãng thời trang sắp sửa đối mặt với rào cản pháp lý cứng rắn. Theo thông tin từ Ủy ban châu Âu, Chỉ thị Thẩm định tính bền vững của doanh nghiệp (CSDDD) đã chính thức có hiệu lực từ tháng 7/2024, với phiên bản sửa đổi có hiệu lực từ ngày 18/3/2026. Các quốc gia thành viên Liên minh châu Âu có thời hạn đến ngày 26/7/2028 để nội luật hóa, trước khi các chế tài chính thức áp dụng diện rộng từ ngày 26/7/2029.
Quy định này buộc các tập đoàn lớn, bao gồm doanh nghiệp EU có trên 5.000 nhân sự cùng doanh thu toàn cầu trên 1,5 tỷ euro, hoặc doanh nghiệp ngoài EU đạt doanh thu 1,5 tỷ euro tại thị trường khối này, phải chịu trách nhiệm về cơ cấu tiền lương trong toàn bộ chuỗi cung ứng. Họ có nghĩa vụ pháp lý phải sử dụng tầm ảnh hưởng để bảo đảm mức sống thỏa đáng cho công nhân, đồng thời rà soát và khắc phục các rủi ro về nhân quyền. Dự kiến có ít nhất 30 thương hiệu trong khảo sát thuộc diện điều chỉnh trực tiếp của CSDDD.
Tuy nhiên, mức độ sẵn sàng của các doanh nghiệp vẫn còn rất thấp. Trong số 110 thương hiệu được đánh giá, chỉ có 3% đưa ra kế hoạch hành động công khai kèm mốc thời gian rõ ràng để hướng tới mục tiêu trả lương đủ sống. Hãng thời trang dã ngoại Devold của Na Uy là cái tên hiếm hoi ghi nhận 50% nhà máy cung ứng đạt chuẩn lương này. Một số tên tuổi khác như Puma, Zeeman hay Schijvens ghi nhận tỷ lệ từ 1% đến 25%.
Trái lại, hàng loạt tên tuổi đình đám như Inditex (chủ sở hữu Zara), Adidas, Chanel, H&M hay Amazon đều chưa thể chứng minh các xưởng gia công của mình đang trả mức thù lao đủ sống cho thợ may.