Hiểu sâu để tạo nên khác biệt
NSƯT Trịnh Lâm Tùng, đạo diễn phim “Trạng Quỳnh Nhí: Truyền thuyết Kim Ngưu” cho rằng, muốn vươn ra thế giới thì trước hết phải hiểu sâu về tiềm năng của hoạt hình trong nước. Theo anh, khán giả quốc tế tìm đến hoạt hình Việt Nam bởi giá trị chân thực, tự nhiên và giàu cảm xúc nhất. Bản sắc văn hóa là yếu tố quan trọng để nền điện ảnh được nhận diện giữa vô vàn tiếng nói khác nhau trên thế giới.
Nhìn rộng ra lịch sử phát triển của hoạt hình thế giới, có thể thấy những nền hoạt hình thành công nhất đều bắt đầu từ việc kể những câu chuyện về bản sắc văn hóa. Nhật Bản đã đưa vào hoạt hình những truyền thuyết dân gian, những triết lý sống phương Đông, những ám ảnh về thiên nhiên và con người sau chiến tranh. Người Pháp kể những câu chuyện mang đậm tinh thần nhân văn và tự do sáng tạo. Các quốc gia Bắc Âu khai thác thần thoại Viking, văn hóa biển cả và những huyền thoại cổ xưa. Ngay cả những quốc gia có quy mô nhỏ như Latvia, Estonia hay Ireland cũng chinh phục được thành công riêng nhờ những câu chuyện đậm đà văn hóa.
Ở câu chuyện này, Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên đặc biệt. Đó là lớp trầm tích văn hóa được hình thành qua hàng nghìn năm lịch sử, từ truyền thuyết Lạc Long Quân - Âu Cơ, Sơn Tinh - Thủy Tinh, Thánh Gióng, Chử Đồng Tử… đến kho tàng cổ tích, sử thi, tín ngưỡng dân gian, lễ hội truyền thống và những cộng đồng văn hóa trải dài từ miền núi đến đồng bằng, từ biển đảo đến đô thị. Bản sắc văn hóa cũng luôn có sức ảnh hưởng trong đời sống tinh thần người Việt hôm nay, thể hiện qua lễ hội, làn điệu dân ca, các công trình, phong tục tín ngưỡng… Ở môi trường thị trường sáng tạo ngày càng cạnh tranh, lợi thế bền vững thuộc về chiều sâu văn hóa dân tộc và vấn đề quan trọng là làm thế nào để những giá trị quý báu được chuyển hóa thành tác phẩm đủ hấp dẫn, đủ hiện đại và sức lay động để chinh phục khán giả trong nước và quốc tế.
Tín hiệu đáng mừng là ngày càng có nhiều dự án hoạt hình Việt Nam lựa chọn con đường khai thác chất liệu văn hóa bằng ngôn ngữ kể chuyện hiện đại để tiếp cận khán giả trong nước và quốc tế. Trường hợp “Trạng Quỳnh Nhí - Truyền thuyết Kim Ngưu” là một thí dụ tiêu biểu. Bộ phim cảm hứng từ hình tượng Trạng Quỳnh quen thuộc trong dân gian mà còn mở rộng thành thế giới giả tưởng gắn với truyền thuyết Kim Ngưu, các yếu tố văn hóa làng quê xưa và những lớp ký ức lịch sử của người Việt. Tác phẩm cũng khẳng định nỗ lực chuyển hóa những giá trị văn hóa truyền thống thành một câu chuyện phiêu lưu mang nhịp điệu hiện đại, phù hợp với cảm nhận của khán giả đương đại. Việc dự án được giới thiệu tại các liên hoan phim và diễn đàn quốc tế cho thấy sự quan tâm ngày càng rõ hơn của thế giới đối với những câu chuyện xuất phát từ bản sắc riêng. Ở điểm gặp gỡ giữa bản sắc dân tộc và ngôn ngữ kể chuyện hiện đại ấy, khả năng hình thành những thương hiệu hoạt hình mang dấu ấn Việt Nam và có sức lan tỏa quốc tế đã được mở ra.
Phát huy thành sức cạnh tranh
Để bản sắc văn hóa trở thành lợi thế cạnh tranh trên thị trường quốc tế là vấn đề được nhiều chuyên gia, nhà sản xuất và nghệ sĩ trao đổi tại các liên hoan phim hoạt hình quốc tế trong những năm gần đây khi bàn về tương lai của các nền hoạt hình mới nổi. Trong lịch sử phát triển của công nghiệp văn hóa thế giới, tài nguyên văn hóa chỉ thật sự tạo ra giá trị khi được chuyển hóa thành sản phẩm sáng tạo có khả năng tiếp cận công chúng. Kho tàng truyền thuyết, lịch sử hay di sản dân gian dù phong phú đến đâu cũng không tự động trở thành những bộ phim thành công. Giữa một chất liệu văn hóa và một tác phẩm có khả năng lan tỏa trên thị trường toàn cầu luôn tồn tại khoảng cách của tư duy sáng tạo, năng lực kể chuyện, trình độ tổ chức sản xuất và khả năng kết nối với nhu cầu của khán giả đương đại.
Thực tế này có thể nhìn nhận rõ từ những nền hoạt hình thành công trên thế giới. Nhật Bản sở hữu kho tàng truyền thuyết dân gian phong phú nhưng điều tạo nên sức mạnh của nền hoạt hình nước này không chỉ nằm ở việc khai thác chất liệu truyền thống mà ở khả năng liên tục tái tạo những giá trị văn hóa ấy bằng ngôn ngữ nghệ thuật hiện đại. Từ các tác phẩm của Studio Ghibli đến nhiều bộ anime nổi tiếng, những yếu tố văn hóa bản địa, tín ngưỡng dân gian, quan niệm về thiên nhiên và con người đều được chuyển hóa thành những thế giới nghệ thuật giàu sức sống. Tương tự, Ireland đã đưa những huyền thoại Celtic từ kho tàng dân gian bước lên màn ảnh rộng bằng những tác phẩm mang phong cách thị giác đương đại nhưng vẫn giữ được tinh thần văn hóa nguyên bản. Thành công của các nền hoạt hình này cho thấy giá trị cạnh tranh không nằm ở việc sở hữu bao nhiêu di sản mà nằm ở khả năng làm cho di sản tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
Đối với Việt Nam, những điều kiện để thực hiện quá trình chuyển hóa đó đang dần hình thành. Trong nhiều năm qua, ngành hoạt hình đã xuất hiện một thế hệ nghệ sĩ trẻ được đào tạo bài bản hơn, chủ động tiếp cận công nghệ mới và có cơ hội tham gia trực tiếp vào các dự án quốc tế. Nhiều studio trong nước không chỉ thực hiện các công đoạn kỹ thuật mà còn từng bước tham gia sâu hơn vào quá trình phát triển nội dung, thiết kế mỹ thuật và xây dựng hình ảnh. Chính quá trình hội nhập đã giúp đội ngũ làm nghề tiếp cận các tiêu chuẩn sản xuất quốc tế, hiểu rõ hơn cách vận hành của thị trường sáng tạo toàn cầu cũng như nhu cầu của khán giả hiện đại.
Tại các liên hoan phim hoạt hình quốc tế, các diễn đàn nghề nghiệp và những không gian kết nối của ngành công nghiệp sáng tạo toàn cầu, sự hiện diện ngày càng rõ nét của các nghệ sĩ, nhà sản xuất và doanh nghiệp Việt Nam cho thấy một chuyển động đáng chú ý. Nếu trước đây, hoạt hình Việt Nam chủ yếu được biết đến qua năng lực sản xuất và tham gia vào các công đoạn của chuỗi giá trị quốc tế, thì hiện nay ngày càng nhiều người trẻ bước ra thế giới với mong muốn giới thiệu những câu chuyện mang dấu ấn văn hóa Việt Nam. Sự thay đổi này phản ánh bước chuyển từ tư duy gia công sang tư duy sáng tạo, từ việc thực hiện những ý tưởng có sẵn sang khát vọng xây dựng các tài sản trí tuệ của riêng mình. Đây không chỉ là sự trưởng thành của đội ngũ làm nghề mà còn là dấu hiệu cho thấy hoạt hình Việt Nam đang từng bước tìm kiếm vị trí riêng trên bản đồ sáng tạo toàn cầu.
Bản sắc Việt Nam nếu được kể bằng ngôn ngữ hiện đại và phù hợp với khán giả toàn cầu, hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho những thương hiệu hoạt hình có sức sống vượt ra ngoài phạm vi một bộ phim. Tuy vậy, xây dựng hệ thống tài sản trí tuệ gốc luôn là hành trình dài và nhiều rủi ro. Không phải dự án nào cũng thành công và được công chúng đón nhận. Chính vì vậy, các quốc gia có ngành hoạt hình phát triển đều dành những cơ chế hỗ trợ riêng cho hoạt động sáng tạo nội dung nguyên bản, từ quỹ phát triển dự án, chương trình ươm tạo tài năng đến các chính sách hỗ trợ sản xuất và phát hành. Đây cũng là kinh nghiệm đáng tham khảo đối với Việt Nam trong quá trình xây dựng các ngành công nghiệp văn hóa.
nAM PHONG