Tại triển lãm tổ chức bên lề hội nghị thượng đỉnh Nga - châu Phi tại Moskva hôm 28/10, Bộ trưởng Phát triển Kỹ thuật số Nga Maksut Shadayev báo cáo với Tổng thống Vladimir Putin rằng hệ thống Rassvet (Bình minh), còn được đặt biệt danh "Starlink của Nga", đã có hơn 30 vệ tinh trên quỹ đạo.
"Elon Musk có bao nhiêu vệ tinh trên quỹ đạo nhỉ? Hơn 5.000. Còn chúng ta mới chỉ bắt đầu những bước đi đầu tiên. Tuy nhiên, chúng ta tự hào vì đã khởi động dự án này và triển khai một cách độc lập", ông Putin nói, nhấn mạnh nhiệm vụ hiện nay là chuyển từ chất lượng sang số lượng.
Bộ đôi thiết bị dẫn đường có thể gây họa cho phòng không Ukraine
Vệ tinh Rassvet tách khỏi tên lửa đẩy hồi tháng 3. Video: Bureau 1440
Ông chủ Điện Kremlin thêm rằng Nga đang duy trì liên lạc chặt chẽ với các đối tác Mỹ, trong đó có Musk, bởi điều quan trọng trên quỹ đạo là "các bên không gây cản trở lẫn nhau, duy trì mức độ kỷ luật và trật tự nhất định".
Rassvet được phát triển nhằm thay thế dịch vụ Internet vệ tinh Starlink do SpaceX phát triển. Nỗ lực của Nga càng được đẩy mạnh từ đầu năm nay, sau khi SpaceX ngắt hoàn toàn kết nối của những đầu thu được lực lượng Nga sử dụng trong chiến dịch tại Ukraine.
Starlink và Rassvet hoạt động thế nào
Vệ tinh liên lạc ở quỹ đạo cao có thể phủ sóng trên diện tích rất rộng, nhưng tốc độ đường truyền và độ trễ tương đối cao. Đây không phải vấn đề với ứng dụng dân sự như lướt web và xem phim, nhưng khó lòng đáp ứng yêu cầu của hoạt động tác chiến quân sự, vốn đòi hỏi độ trễ cực thấp để duy trì liên lạc và khả năng điều khiển máy bay không người lái (UAV) theo thời gian thực.
Để đảm bảo độ trễ thấp, vệ tinh cung cấp đường truyền Internet cao tốc như Starlink và Rassvet thường hoạt động ở quỹ đạo thấp quanh Trái Đất (LEO). Tuy nhiên, nhược điểm của phương án này là vệ tinh không thể duy trì vị trí cố định so với mặt đất như ở quỹ đạo địa tĩnh. Điều đó đồng nghĩa mỗi vệ tinh chỉ có thể phủ sóng một khu vực trong thời gian ngắn, khi bay qua địa điểm đó.
Để kết nối không bị gián đoạn, cần có số lượng vệ tinh đủ lớn để luôn có ít nhất một thiết bị bay phía trên khu vực địa lý bất kỳ.
Quỹ đạo địa tĩnh và quỹ đạo tầm thấp. Đồ họa: TechCentral
Tham vọng thay thế Starlink
Rassvet là sản phẩm của công ty hàng không vũ trụ tư nhân Byuro 1440 có trụ sở tại thủ đô Moskva. Ngoài 32 vệ tinh thuộc hệ thống Rassvet-3 đã triển khai ở quỹ đạo LEO, Nga còn duy trì 6 vệ tinh thử nghiệm thuộc mạng lưới Rassvet-1 và Rassvet-2 phóng lên không gian từ năm 2023-2024.
Mạng lưới này được thiết kế để cung cấp tốc độ kết nối lên tới 1 Gbps với độ trễ dưới 70 ms, hoạt động ở quỹ đạo khoảng 800 km, cao hơn mức 500 km của Starlink nhằm cân bằng giữa số lượng vệ tinh cần triển khai và diện tích phủ sóng rộng.
Thiết bị đầu cuối trong hệ thống Rassvet sử dụng ăng-ten tương tự Starlink, có thể xác định vị trí vệ tinh và duy trì liên kết mà không cần điều chỉnh thủ công. Nguyên lý hoạt động của hai hệ thống cũng tương đồng. Thiết bị đầu cuối của người dùng sẽ kết nối với vệ tinh, sau đó hệ thống chuyển dữ liệu đến trạm mặt đất gần nhất để thiết lập đường truyền Internet.
Khác biệt giữa hai hệ thống nằm ở cấu hình quỹ đạo. Starlink được thiết kế nhằm phủ sóng cho các khu vực đông dân cư nhất, với độ cao quỹ đạo ở dưới 550 km và tương đối ít vệ tinh di chuyển ở vĩ độ cao.
Trong khi đó, Rassvet dùng quỹ đạo gần cực với độ nghiêng 81,4 độ, nghĩa là mạng lưới vệ tinh sẽ bao phủ toàn bộ lãnh thổ rộng lớn của Nga, đủ sức kết nối đến cả những khu vực xa xôi và khó tiếp cận như Bắc Cực. Byuro 1440 cũng lựa chọn độ cao quỹ đạo đến 800 km, nhằm cân bằng giữa số lượng vệ tinh cần triển khai và diện tích phủ sóng rộng.
Bộ trưởng Shadayev cho biết Nga có kế hoạch tăng số lượng vệ tinh Rassvet lên 292 chiếc vào năm 2027, trước khi đạt mức 900 vào năm 2035.
Vệ tinh Rassvet-1 tại sân bay vũ trụ Vostochny trong ảnh đăng năm 2023. Ảnh: Byuro 1440
Hãng tin RT hồi tháng 9 cho biết Rassvet có thể cung cấp kết nối ổn định trên lãnh thổ Ukraine và những khu vực Nga kiểm soát từ sau khi xung đột bùng phát. Tuy nhiên, tín hiệu chưa thể duy trì liên tục, mới bảo đảm khoảng 3-4 lần kết nối mỗi ngày và mỗi lần kéo dài vài giờ.
"Đây là bước đột phá thật sự so với trước đây, nhưng chưa đủ để thực hiện nhiệm vụ chiến đấu hàng ngày và cần phải mở rộng hệ thống vệ tinh", RT cho hay.
Tổng thống Putin hồi tháng 6 tuyên bố Rassvet "không thua kém Starlink, thậm chí có thể vượt trội ở một số khía cạnh", nhưng không nêu cụ thể.
Chuyên gia quân sự Alexei Leonkov cho biết những đơn vị chuyển từ sử dụng Starlink sang hệ thống nội địa như Rassvet "có lợi thế về bảo mật truyền tải dữ liệu trong môi trường tác chiến điện tử cường độ cao".
Theo chuyên gia Nga, hệ thống AI Svod đã được tích hợp vào mạng lưới Rassvet, cho phép binh sĩ nhận dữ liệu trong thời gian thực về tình hình ở trên không và trong không gian, cả ở trong và ngoài khu vực tác chiến.
Bộ Quốc phòng Nga hồi tháng 1 cho biết AI Svod không phải thiết bị độc lập, mà là cấu trúc phần mềm hoạt động trên mạng lưới máy tính và máy tính bảng. Hệ thống này tổng hợp dữ liệu vệ tinh, ảnh chụp từ trên không, báo cáo tình báo và thông tin nguồn mở vào không gian thông tin thống nhất, mô phỏng các kịch bản và đề xuất phương án hành động cho chỉ huy.
"Kết hợp mạng lưới vệ tinh và AI đã giúp tăng hiệu quả của hoạt động phòng không lên nhiều lần", Leonkov cho hay.
Theo RT, ưu điểm chính của Rassvet không phải tốc độ hay độ cao quỹ đạo, mà là công nghệ liên lạc bằng laser giữa vệ tinh, có thể đạt tốc độ tới 10 Gbps. Năng lực này đã được thử nghiệm trên những vệ tinh phóng hồi năm 2024, trong đó dữ liệu được truyền ở khoảng cách 30-1.000 km.
Nhờ công nghệ trên, dữ liệu có thể truyền từ vệ tinh này sang vệ tinh khác rồi mới chuyển xuống trạm mặt đất ở những nơi "thuận tiện và an toàn", từ đó giảm phụ thuộc vào vị trí đặt trạm. Điều này đặc biệt quan trọng với Nga, vì nước này có lãnh thổ rộng lớn và trải dài trên 11 múi giờ, trong đó có nhiều khu vực hẻo lánh khó xây dựng trạm mặt đất.
Thiết bị đầu cuối của hệ thống Rassvet trong ảnh đăng hôm 2/10. Ảnh: Bureau 1440
Trong cuộc phỏng vấn với AP hồi giữa tháng, Serhii Beskrestnov, cố vấn về công nghệ quốc phòng của Tổng thống Ukraine, cho biết Rassvet là "mối đe dọa số một" trong những thách thức công nghệ mà Nga đặt ra đối với Ukraine.
Ông tin rằng Nga đang bắt đầu sở hữu khả năng điều khiển UAV và tên lửa chiến thuật theo thời gian thực nhờ Rassvet. Kết nối vệ tinh cũng cho phép lực lượng Nga vô hiệu hóa mạng lưới tác chiến điện tử mà Ukraine đã dày công xây dựng trên khắp đất nước.
Beskrestnov cho rằng Rassvet có thể sớm đạt được khả năng "phủ sóng đầy đủ" trên lãnh thổ Ukraine, nhanh nhất là trong khoảng 6 tháng tới. "Điều này sẽ là thảm họa lớn với mọi người. Họ sẽ có khả năng tấn công mọi vị trí theo thời gian thực và đạt độ chính xác cao", cố vấn Ukraine cho hay.
Phạm Giang (Theo Reuters, RT, RIA Novosti, AP)