Thêm quyền chủ động, thuận lợi cho người học
Ngày 18/9/2026, Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) ban hành Thông tư số 76/2026/TT-BGDĐT kèm Quy chế tuyển sinh trong giáo dục nghề nghiệp. Quy chế áp dụng đối với các cơ sở hoạt động giáo dục nghề nghiệp và các tổ chức, cá nhân liên quan; quy định việc tuyển sinh ở các trình độ cao đẳng, trung cấp, sơ cấp và các chương trình đào tạo nghề khác. Thông tư có hiệu lực từ ngày 3/11/2026.
Điểm đáng chú ý là cơ sở giáo dục nghề nghiệp được chủ động xác định số lượng tuyển sinh trên cơ sở năng lực đào tạo, điều kiện bảo đảm chất lượng, nhu cầu của thị trường lao động và yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội của địa phương, vùng.
Quy định này tạo thêm khoảng chủ động cho các trường trong xây dựng kế hoạch tuyển sinh. Những ngành, nghề đang có nhu cầu nhân lực có thể được điều chỉnh quy mô phù hợp; trong khi những ngành ít người học hoặc nhu cầu việc làm không còn cao cần được rà soát. Cùng với đó, cơ sở đào tạo được điều chỉnh số lượng tuyển sinh giữa các ngành, nghề trong cùng nhóm để phù hợp hơn với nhu cầu thực tế; số thực tuyển đối với trình độ cao đẳng, trung cấp và giáo dục trung học nghề không vượt quá 120% kế hoạch đã xác định từ đầu năm.
Điểm mới này có ý nghĩa ở chỗ, nhà trường không còn phải thực hiện kế hoạch tuyển sinh hoàn toàn cứng nhắc trong cả năm. Tuy nhiên, quyền chủ động cũng đặt trách nhiệm lớn hơn lên người đứng đầu cơ sở đào tạo: Quy mô tuyển sinh phải đi cùng năng lực đội ngũ, cơ sở vật chất, chương trình và các điều kiện bảo đảm chất lượng.
Phương thức tuyển sinh cũng được mở rộng. Với cao đẳng, trung cấp và giáo dục trung học nghề, các cơ sở có thể tổ chức xét tuyển, thi tuyển hoặc kết hợp hai hình thức, phù hợp với ngành, nghề và yêu cầu đầu vào. Đối với sơ cấp và một số chương trình đào tạo khác, tuyển sinh có thể tổ chức nhiều đợt trong năm. Cách làm này phù hợp với đặc thù giáo dục nghề nghiệp, khi nhu cầu học nghề của người học khá đa dạng, không nhất thiết tập trung vào một thời điểm.
Quy chế mới đẩy mạnh ứng dụng công nghệ trong tuyển sinh, cho phép các cơ sở tổ chức đăng ký dự tuyển trực tuyến, đồng thời chuẩn hóa hồ sơ và thông tin tuyển sinh. Việc công khai thông tin cũng được đặt ra rõ hơn. Các cơ sở đào tạo phải công khai những nội dung liên quan đến ngành, nghề, chương trình, thời gian đào tạo, văn bằng, học phí, các khoản thu, chính sách hỗ trợ, điều kiện học tập và phương thức tuyển sinh.
Theo Thứ trưởng GD&ĐT tạo Lê Quân, quy chế mới thể hiện rõ hơn yêu cầu trao quyền tự chủ đi đôi với trách nhiệm giải trình. Các trường phải chủ động hơn, nhưng sự chủ động phải gắn với chất lượng đào tạo, nhu cầu nhân lực và khả năng đáp ứng của từng cơ sở.
Thực tế tuyển sinh tại Trường cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội (HHT) cho thấy một hướng tiếp cận khá rõ. Năm học 2026-2027, trường tuyển 4.500 chỉ tiêu ở 46 nghề, tăng 500 chỉ tiêu so năm học trước. Trong đó, trường triển khai đào tạo một số nghề mới như công nghệ kỹ thuật cơ khí, công nghệ kỹ thuật điện, điện tử - công nghệ bán dẫn.
Điều đáng chú ý là HHT không chỉ tăng chỉ tiêu mà đồng thời mở rộng mô hình đào tạo theo đơn đặt hàng của doanh nghiệp. Năm học này, 8 doanh nghiệp đặt hàng nhà trường đào tạo 1.250 kỹ sư, cử nhân thực hành ở nhiều nghề kỹ thuật. Với chương trình theo đơn đặt hàng, người học được doanh nghiệp hỗ trợ từ 70 đến 100% chi phí đào tạo tùy chương trình; một số chương trình còn gắn với hỗ trợ việc làm sau khi tốt nghiệp.
Không chạy theo số lượng, phải nâng chất lượng nguồn tuyển
Quy chế mới mở thêm quyền chủ động, nhưng không đồng nghĩa các trường có thể chạy theo số lượng. Trái lại, khi được trao quyền xác định quy mô tuyển sinh, nhà trường phải tự trả lời rõ hơn câu hỏi: Nguồn tuyển có phù hợp với ngành nghề và năng lực đào tạo hay không?
Đây là vấn đề không mới nhưng ngày càng rõ trong giáo dục nghề nghiệp. Một số lĩnh vực kỹ thuật, công nghệ có nhu cầu nhân lực lớn nhưng khó thu hút người học; trong khi ở một số ngành khác, lượng người học có thể tập trung cao hơn so nhu cầu tuyển dụng. Nếu chỉ quan tâm đến số lượng nhập học mà không tính đến khả năng học tập, nhu cầu việc làm và sự phù hợp nghề nghiệp, bài toán tuyển sinh sẽ khó bền vững.
Vì vậy, nâng chất lượng nguồn tuyển phải bắt đầu từ hướng nghiệp. Học sinh cần được tiếp cận sớm với thông tin về nghề, yêu cầu kỹ năng, môi trường làm việc, thu nhập và cơ hội phát triển. Học nghề cũng cần được nhìn nhận như một lựa chọn nghề nghiệp chủ động, thay vì chỉ là phương án sau khi không vào được đại học.
Tại Trường cao đẳng Cơ điện Hà Nội (HCEM), ThS Nguyễn Văn Thương, Giám đốc Trung tâm Tư vấn tuyển sinh và Hỗ trợ việc làm cho rằng, quan niệm chỉ học sinh học kém hoặc không đỗ đại học mới chọn trường nghề không còn phù hợp. Theo ông, có những học sinh đạt điểm thi cao, đủ điều kiện vào các trường đại học tốp trên nhưng vẫn lựa chọn cao đẳng bởi thời gian học ngắn hơn, chi phí phù hợp và cơ hội việc làm rộng mở. Riêng nhóm sinh viên kỹ thuật tại HCEM, ông cho biết, sau khoảng sáu tháng tốt nghiệp, hơn 98% có việc làm.
Điều đáng nói ở HCEM là doanh nghiệp tham gia vào quá trình đào tạo khá sớm, từ xây dựng chương trình, đào tạo, đánh giá đến tiếp nhận sinh viên thực tập và tuyển dụng sau tốt nghiệp. Khi yêu cầu của doanh nghiệp được đưa vào chương trình học, người học có điều kiện tiếp cận sớm hơn với công việc thực tế.
HHT cũng đang đi theo hướng này. Nhà trường xác định mô hình “Nhà trường - Doanh nghiệp - Công nghệ - Thị trường lao động”, dành khoảng 70% thời lượng chương trình cho thực hành và tạo điều kiện để sinh viên tiếp cận doanh nghiệp từ những học kỳ đầu.
Đáng chú ý, theo thông tin nhà trường công bố, những năm gần đây, số học sinh có điểm thi tốt nghiệp THPT cao, học sinh giỏi đăng ký vào HHT tăng. Trường triển khai học bổng khuyến khích đối với thí sinh có điểm cao, học sinh giỏi lớp 12 và một số nhóm đối tượng khác.
Những cách làm này cho thấy, muốn có nguồn tuyển tốt, các trường phải bắt đầu từ chính chất lượng đào tạo. Cơ sở vật chất, đội ngũ nhà giáo, chương trình học, thời lượng thực hành và sự tham gia của doanh nghiệp đều tác động trực tiếp đến sức hút của một cơ sở giáo dục nghề nghiệp.
Với phụ huynh, điều đó cũng làm thay đổi cách nhìn về học nghề. Anh Nguyễn Văn Trung, ở thành phố Bắc Ninh, có con học lớp 11 cho rằng, việc lựa chọn trường nghề không nhất thiết phải là phương án sau khi học sinh không đỗ đại học. Điều gia đình quan tâm là chương trình đào tạo có sát thị trường lao động, thời gian học và chi phí phù hợp, đồng thời cơ hội việc làm sau tốt nghiệp có rõ ràng hay không.
Còn Hoàng Hải, học sinh lớp 12 ở Hà Nội cho biết, em có định hướng học nghề sau khi tốt nghiệp THPT. Em quan tâm đến một môi trường học tập có nhiều thời gian thực hành, được tiếp xúc với doanh nghiệp và có cơ hội việc làm sau khi tốt nghiệp.
Theo định hướng mà Thứ trưởng Lê Quân nhiều lần nhấn mạnh trong chỉ đạo lĩnh vực giáo dục nghề nghiệp, các cơ sở đào tạo cần đổi mới quản trị, gắn đào tạo với doanh nghiệp và thị trường lao động, đồng thời nâng chất lượng để giáo dục nghề nghiệp thật sự đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội. Tinh thần này càng có ý nghĩa khi quyền tự chủ tuyển sinh được mở rộng.
Bởi khi được tự quyết định quy mô và phương thức tuyển sinh, mỗi trường cũng phải chịu trách nhiệm về chất lượng của nguồn tuyển mà mình lựa chọn và chất lượng đầu ra mà mình đào tạo. Muốn tuyển được học sinh khá, giỏi, trước hết trường phải có chương trình đủ hấp dẫn; muốn thu hút học sinh vào những ngành kỹ thuật, công nghệ, phải cho các em thấy cơ hội việc làm và con đường phát triển nghề nghiệp; muốn duy trì nguồn tuyển ổn định, phải tạo được niềm tin từ kết quả việc làm của những khóa trước.
Từ góc độ đó, Thông tư 76/2026/TT-BGDĐT không chỉ là sự thay đổi về thủ tục tuyển sinh. Quy chế mới mở thêm không gian để các cơ sở giáo dục nghề nghiệp chủ động hơn, nhưng đồng thời cũng đưa trách nhiệm về gần hơn với từng nhà trường.
Bài và ảnh: Thế Phong