Mua sách giáo khoa rồi bán lại với giá cao có vi phạm pháp luật?

Năm học mới chưa bắt đầu nhưng nhiều phụ huynh đã "choáng" khi thấy sách giáo khoa trên các sàn thương mại điện tử được rao bán với giá cao gấp nhiều lần giá bìa.

Trước thực trạng này, nhiều phụ huynh đặt câu hỏi liệu việc lợi dụng tình trạng khan hiếm sách giáo khoa để bán lại với giá cao có trái pháp luật? Việc "thổi giá" của các gian hàng trực tuyến, sàn thương mại điện tử có vi phạm pháp luật?

Mua sách rồi bán lại với giá cao vi phạm pháp luật?

Trao đổi về vấn đề trên, luật sư Trương Thanh Đức, Giám đốc Công ty Luật ANVI, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC), cho rằng sách giáo khoa không giống nhiều loại hàng hóa thông thường khác bởi nhu cầu sử dụng có thể dự báo khá chính xác theo số lượng học sinh, vì hầu như không có nhu cầu mua thêm hay không mua như đối với dụng cụ học tập hay sách tham khảo.

Hằng năm, số lượng học sinh và nhu cầu sử dụng sách giáo khoa gần như có thể thống kê được từ trước với con số cụ thể, rất ít biến động.

"Rất có thể, vì không có sự phân bổ, điều tiết chung, nên mỗi nhà xuất bản tự "đoán mò" số lượng, in thừa thì thiệt hại, trong khi in thiếu thì chỉ gia đình học sinh chịu thiệt", luật sư nhận định.

Đối với việc cá nhân mua được sách rồi bán lại với giá cao, theo luật sư, pháp luật hiện hành chưa thật rõ. Điều 7 về "Các hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực giá, thẩm định giá", Luật Giá năm 2024 không có quy định cấm tổ chức, cá nhân bán hàng với giá cao hơn giá do Nhà nước định giá.

Trong khi đó các điều khoản khác của Luật thì lại quy định tổ chức, cá nhân, phải "niêm yết và bán đúng giá do cơ quan nhà nước có thẩm quyền định giá ban hành". Nhà xuất bản và các đơn vị được giao nhiệm vụ phát hành thì đương nhiên phải bán đúng giá.

Khoản 1, Điều 10 về “Xử phạt hành vi vi phạm quy định về định giá và bán hàng hóa, dịch vụ không đúng với quy định của cơ quan nhà nước có thẩm quyền”, Nghị định số 87/2024/NĐ-CP ngày 12/7/2024 của Chính phủ “Quy định xử phạt vi phạm hành chính trong quản lý giá” đã quy định xử phạt từ 10 – 20 triệu đồng đối với “Hành vi bán không đúng mức giá hàng hóa, dịch vụ do Nhà nước định giá cụ thể”.

Luật sư Trương Thanh Đức cho rằng, pháp luật không có quy định cấm hoạt động mua sách giáo khoa để bán lại nên đó chỉ là giao dịch dân sự dựa trên nguyên tắc tự nguyện.

"Người dân có thể mua sách tại các nhà sách hoặc kênh phân phối chính thức với giá niêm yết, rẻ hơn nhưng vẫn lựa chọn mua trên mạng vì thuận tiện hơn, đó là quyết định của họ. Nếu người bán đã mua sách bằng hoặc sát giá bìa, không có lý gì bắt họ phải bán lại bằng đúng giá đó", luật sư nêu.

Tuy nhiên, ông cho rằng đây không phải thuộc trường hợp bị Luật Giá cấm "Lợi dụng tình trạng khẩn cấp, sự cố, thảm họa, thiên tai, dịch bệnh để tăng giá bán hàng hóa, dịch vụ không phù hợp với biến động của giá thành toàn bộ so với điều kiện bình thường nhằm trục lợi", cũng không phải là hoạt động kinh doanh được khuyến khích.

Nếu muốn ngăn chặn tình trạng đẩy giá sách giáo khoa quá cao, theo luật sư, cơ quan quản lý cần có tính toán sát nhất, đồng thời quy định rõ ràng về việc cấm hay không cấm, xử phạt hay không xử phạt và mức xử phạt cụ thể ra sao thay vì chỉ phạt tối đa 1 triệu đồng đối với việc bán sách cao hơn giá bìa.

Đối với việc nhiều đầu sách được rao bán với mức giá cao gấp nhiều lần giá bìa trên các sàn thương mại điện tử, luật sư Trương Thanh Đức nhận định, sàn thương mại điện tử không chịu trách nhiệm trực tiếp về giá bán của sản phẩm, mà do các cá nhân, cửa hàng hoặc đầu mối kinh doanh đăng bán hàng hóa trên nền tảng quyết định.

Đồng quan điểm, luật sư Trịnh Văn Dũng (Đoàn Luật sư TP Hà Nội) cho biết, pháp luật hiện hành chưa có quy định cấm cá nhân mua sách giáo khoa (SGK) rồi bán lại với giá cao hơn giá mua.

Việc các bên thỏa thuận mức giá, kể cả giá bán cao hơn nhiều lần giá ban đầu, về nguyên tắc thuộc quyền thỏa thuận nếu không kèm theo hành vi vi phạm pháp luật khác.

"Người dân được làm những gì mà pháp luật không cấm. Do đó, việc mua SGK rồi bán lại trên mạng, sàn thương mại điện tử chưa bị xử phạt chỉ vì giá bán cao", luật sư Dũng phân tích.

Tuy nhiên, thực tế một số người mua số lượng lớn SGK để bán lại với giá cao gây bức xúc cho nhiều phụ huynh. Trong khi những người thực sự có nhu cầu phải tìm kiếm nhiều nơi để mua đủ sách cho con, một số nguồn sách lại được đưa lên mạng với giá cao hơn đáng kể.

Bán sách giáo khoa online khi nào bị xử lý?

Luật sư Dũng lưu ý, việc mua SGK rồi bán lại không đương nhiên là hành vi vi phạm, nhưng người bán vẫn có thể bị xử lý nếu thực hiện hành vi trái pháp luật khác.

Trường hợp bán sách giả, hàng giả, sách kém chất lượng, cung cấp thông tin sai lệch hoặc xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính, thậm chí bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu đủ yếu tố cấu thành tội phạm.

Các biện pháp xử lý có thể gồm yêu cầu gỡ sản phẩm vi phạm, đình chỉ hoặc chấm dứt hoạt động của gian hàng, xử phạt hành chính, tịch thu hàng hóa, buộc tiêu hủy và nộp lại số lợi bất hợp pháp.

Việc bán SGK thông qua Facebook, TikTok, sàn thương mại điện tử hoặc livestream cũng không làm thay đổi trách nhiệm pháp lý của người bán.

Chế tài có thể được xem xét trên cơ sở Luật Sở hữu trí tuệ số 50/2005/QH11 sửa đổi, bổ sung năm 2025; Nghị định số 341/2025/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan; Nghị định số 119/2020/NĐ-CP sửa đổi, bổ sung năm 2022, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí, hoạt động xuất bản.

Tùy hành vi, người vi phạm có thể bị xử phạt về quy định giấy phép, điều kiện hoạt động xuất bản tối đa 200 triệu đồng đối với hành vi hoạt động nhà xuất bản khi chưa được cấp giấy phép thành lập nhà xuất bản.

Ngoài ra, hành vi sao chép tác phẩm mà không được phép của chủ sở hữu quyền tác giả có thể bị phạt tiền lên đến 50 triệu đồng.

Theo luật sư Dũng, nếu người bán có hành vi buôn bán sách giả, hàng giả, hàng cấm, tùy trường hợp có thể bị xử phạt theo Nghị định số 98/2020/NĐ-CP về xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động thương mại, sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Theo nội dung được viện dẫn, người vi phạm có thể bị phạt tiền lên tới 200 triệu đồng theo điểm a khoản 4 Điều 4 nghị định số 98.

Ngoài phạt tiền, người bán sách giả còn có thể bị áp dụng hình thức xử phạt bổ sung như tước quyền sử dụng giấy phép hoạt động kinh doanh, nhập khẩu xuất bản phẩm hoặc đình chỉ hoạt động trong thời gian nhất định.

Người vi phạm cũng có thể bị buộc tiêu hủy sách giả và nộp lại số lợi bất hợp pháp.