Khi hạt cà-phê bắt đầu tạo giá trị lớn hơn
Anh Nguyễn Văn Quê ở thôn Mã Lai Pun, chủ thương hiệu Quê Liberica Farm; chị Trần Mai Hương, Giám đốc Hợp tác xã Nông nghiệp xanh An Việt Farm ở thôn Cợp, cùng ở xã Hướng Phùng, vừa xuất sang thị trường Mỹ, Nhật Bản và Hàn Quốc gần 5 tấn cà-phê nhân đặc sản, được người tiêu dùng đánh giá cao về chất lượng. Sinh hoạt ở nhóm cà-phê đặc sản Hướng Phùng, anh Quê, chị Hương và các thành viên trong nhóm thời gian qua đã xuất sang thị trường nêu trên hàng chục tấn cà-phê nhân đặc sản được trồng tại địa phương này. Cùng với cà-phê chè (Arabica), dòng cà-phê đặc sản từ giống Liberica (cà-phê mít), với hương vị trái cây nhiệt đới đặc trưng, đang mở ra hướng đi mới cho cà-phê Quảng Trị.
Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã Khe Sanh Thái Thị Nga cho biết, năm 2025, Cục Sở hữu trí tuệ của Bộ Khoa học và Công nghệ cấp Chứng nhận chỉ dẫn địa lý cho cà-phê Khe Sanh với khu vực các xã Khe Sanh, Hướng Phùng, A Dơi và Tân Lập, vùng này tập trung trồng các giống cà-phê chè, cà-phê mít. Đây không chỉ là sự ghi nhận về mặt sở hữu trí tuệ, mà còn mở ra cơ hội để nâng cao giá trị, bảo vệ danh tiếng và phát triển thương hiệu cà-phê gắn với vùng đất Khe Sanh.
Toàn tỉnh Quảng Trị hiện có hơn 4.000 ha cà-phê, trong đó hơn 2.000 ha trồng tập trung ở xã Hướng Phùng; tổng sản lượng cà-phê đạt gần 5.000 tấn nhân/năm; gần 9.000 hộ dân của tỉnh gắn bó với cây cà-phê, hơn một nửa trong số này là người Bru-Vân Kiều và Pa Kô. Đối với nhiều gia đình, vườn cà-phê là nguồn thu nhập quan trọng, góp phần bảo đảm đời sống, tạo việc làm tại chỗ và hạn chế tình trạng lao động phải rời quê đi làm ăn xa.
Chị Lương Thị Ngọc Trâm ở thôn Xa Ry, xã Hướng Phùng, chủ thương hiệu Pun Coffee cho biết, để trở thành sản phẩm cà-phê đặc sản thế giới, ngay từ đầu chị quy hoạch quản lý các vùng nguyên liệu liên kết. Chất lượng được quyết định rất lớn ngay từ vùng nguyên liệu, bởi đây là khâu đặt nền móng cho toàn bộ chuỗi giá trị từ trang trại đến ly cà-phê, do đó việc cải tạo quy hoạch lại các vùng nguyên liệu là ưu tiên hàng đầu. Toàn bộ vùng nguyên liệu được chuyển từ canh tác nông nghiệp truyền thống sang canh tác bền vững. Sau nhiều năm kiên trì đầu tư công sức, trí tuệ, năm 2023, Pun Coffee đạt thành tích nổi bật trong bảng xếp hạng của Viện Chất lượng cà-phê quốc tế (CQI) về cà-phê đặc sản thế giới. Năm 2025, sản phẩm cà-phê của chị Trâm đoạt giải nhất tại cuộc thi cà-phê đặc sản Việt Nam được tổ chức tại tỉnh Đắk Lắk. Mỗi trang trại chị liên kết trồng cà-phê là một cánh rừng thu nhỏ, ở đó người nông dân làm giàu trên chính khu rừng của mình. Từ Hướng Phùng, những hạt cà-phê đặc sản đang từng bước tiếp cận nhiều thị trường, mở rộng từ xuất khẩu cà-phê nhân sang đa dạng hóa sản phẩm và nâng giá trị ở các công đoạn chế biến.
Hướng đi cho một ngành hàng có giá trị cao
Tỉnh Quảng Trị hôm nay cần biến thương hiệu cà-phê Khe Sanh trở thành một ngành hàng có giá trị cao hơn. Vì vậy, chặng đường phía trước phải là hành trình giá trị của hạt cà-phê được bén rễ sâu hơn trong chuỗi sản xuất, chế biến và thị trường. Mỗi thị trường đòi hỏi một cách tiếp cận khác nhau cho nên bài toán của người trồng cà-phê không đơn giản là bán được sản phẩm chất lượng, mà phải hiểu rõ thị trường cần gì để tạo ra sản phẩm phù hợp, có khả năng cạnh tranh, có giá trị gia tăng cao.
Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Nguyễn Hồng Phương cho biết, cây cà-phê có mặt tại Khe Sanh tròn một thế kỷ. Giá trị của dấu mốc 100 năm cà-phê Khe Sanh không chỉ nằm ở việc nhìn lại quá khứ mà đây còn là thời điểm để xác lập một tầm nhìn mới cho ngành hàng cà- phê Quảng Trị. Cụ thể người trồng, doanh nghiệp chế biến, nhà khoa học, cơ quan quản lý và thị trường cùng tham gia một chuỗi giá trị thống nhất.
Theo bà Nguyễn Hồng Phương, trước hết phải bắt đầu từ vùng nguyên liệu. Trên cơ sở lợi thế về cà-phê Arabica chiếm diện tích lớn, cần phát triển theo hướng chất lượng cao, đặc sản, sản xuất bền vững, thích ứng với biến đổi khí hậu. Chú trọng chuẩn hóa quy trình giống, canh tác, thu hái, sơ chế sẽ là nền tảng để nâng chất lượng hạt cà-phê ngay từ nơi sản xuất. Cùng với đó cần minh bạch thông tin sản phẩm, đáp ứng ngày càng tốt hơn những yêu cầu của các thị trường có tiêu chuẩn cao.
Nếu chỉ dừng ở xuất bán cà-phê nhân, phần giá trị gia tăng lớn hơn vẫn nằm ngoài vùng sản xuất. Do đó cần chú ý phát triển công nghiệp chế biến, nhất là chế biến sâu, xây dựng các sản phẩm rang xay đặc sản và những sản phẩm có câu chuyện gắn với vùng đất Khe Sanh để giúp kéo dài chuỗi giá trị ngay tại địa phương. Khi hạt cà-phê được nâng giá trị qua từng công đoạn, người nông dân không còn đứng ở đầu chuỗi một cách đơn lẻ, họ trở thành một mắt xích quan trọng trong một ngành hàng có sự liên kết chặt chẽ.
Theo Phó Chủ tịch Thường trực Ủy ban nhân dân tỉnh Hoàng Nam, dấu mốc 100 năm cần trở thành động lực mới để ngành cà-phê Quảng Trị chuyển mạnh sang sản xuất chất lượng cao, chế biến sâu, liên kết chặt chẽ và mở rộng thị trường. Khi đó, giá trị của mỗi hạt cà-phê không chỉ được nâng lên, mà còn được giữ lại nhiều hơn ở chính vùng đất đã nuôi dưỡng cây cà-phê trong suốt một thế kỷ.
Bài và ảnh: LÂM QUANG HUY