Nature ghi nhận Việt Nam 'mạnh tay' với vi phạm liêm chính khoa học

Tạp chí Nature ghi nhận Việt Nam đang chuyển sang cách xử lý vi phạm liêm chính khoa học mạnh tay hơn, trong bối cảnh hệ thống nghiên cứu phát triển nhanh chóng. Nhận định này được đưa ra khi nhiều quốc gia bắt đầu tăng vai trò của chính phủ, cơ quan quản lý và nhà tài trợ trong việc giám sát hoạt động nghiên cứu. Theo thông tin VnExpress dẫn lại từ Nature, sự thay đổi nhằm đối phó hiệu quả hơn với đạo văn, làm giả dữ liệu, chỉnh sửa hình ảnh và gian lận bình duyệt. Trong thời gian dài, sai phạm nghiên cứu thường được xử lý theo hướng từ dưới lên, với tạp chí rút bài, trường đại học điều tra thành viên và các tổ chức độc lập xác minh thông tin. Một số trường hợp khác được phát hiện khi chính nhà nghiên cứu chủ động đính chính sau lúc nhận ra sai sót hoặc vấn đề trong công trình của mình. Tuy nhiên, mô hình từ trên xuống đang lan rộng, nhất là tại những quốc gia có cộng đồng nghiên cứu phát triển nhanh nhưng cơ chế kiểm soát chưa theo kịp. Theo hướng tiếp cận mới, chính phủ và nhà tài trợ có thể hạn chế tiền bạc, cơ hội nghề nghiệp hoặc quyền tham gia nghiên cứu của những nhà khoa học bị cáo buộc vi phạm. Việt Nam được Nature nhắc tới qua Quyết định số 2557 do Bộ Khoa học và Công nghệ ban hành, hướng dẫn liêm chính khoa học và đạo đức nghề nghiệp trong nghiên cứu, phát triển công nghệ. Quyết định có hiệu lực từ ngày 25/5, đặt ra yêu cầu về trung thực học thuật, minh bạch dữ liệu, trách nhiệm giải trình và phòng ngừa sai phạm. Hướng dẫn cũng phân định trách nhiệm của các bên liên quan trong việc bảo đảm chuẩn mực nghiên cứu, thay vì chỉ tập trung xử lý cá nhân sau khi vi phạm xảy ra. Người vi phạm có thể nhận cảnh cáo bằng văn bản, bị yêu cầu công khai xin lỗi hoặc phải hoàn trả kinh phí nghiên cứu đã sử dụng. Những sai phạm này đồng thời được ghi lại trong cơ sở dữ liệu quốc gia, tạo thêm cơ sở theo dõi lịch sử tuân thủ của các cá nhân, tổ chức. TS Dương Tú, nhà khoa học và trưởng dự án Phát triển dược phẩm tại Serán Bioscience ở Mỹ, nói với Nature rằng hệ thống nghiên cứu Việt Nam đã tăng trưởng rất nhanh trong những năm gần đây. Áp lực quốc tế hóa cùng yêu cầu gia tăng sản lượng xuất bản đôi khi khiến người làm nghiên cứu ưu tiên số lượng hơn chất lượng và tính liêm chính. Từ đó, các hiện tượng như xuất bản trục lợi, bán nghiên cứu, thao túng bình duyệt và những hoạt động đáng ngờ khác ngày càng lộ rõ, gây lo ngại trong công chúng. Nature cho biết Việt Nam, Ấn Độ và Peru đang triển khai chính sách nhằm hạn chế vi phạm quy định liêm chính nghiên cứu, trong lúc số vụ gian lận trên toàn cầu có xu hướng tăng. Một cuộc kiểm tra các nghiên cứu y sinh hồi tháng 5 cho thấy tỷ lệ trích dẫn được ngụy tạo trong năm 2025 cao gấp 12 lần so với năm 2023. Cũng trong tháng đó, phân tích 33.000 nghiên cứu ung thư phát hiện khoảng 12% có liên quan đến hoạt động bị nghi ngờ của các “lò bán nghiên cứu”. Elisabeth Bik, chuyên gia tư vấn độc lập tại Mỹ, hoan nghênh việc xử phạt sai phạm theo hướng từ trên xuống, vì các trường đại học đôi khi ngần ngại điều tra người thuộc đội ngũ của mình. Theo bà, nỗi lo ảnh hưởng danh tiếng có thể khiến cơ sở đào tạo không muốn xử lý nghiêm những trường hợp đáng ngờ. Bà cho rằng các tổ chức có quyền lực cần đứng ra thực hiện nhiệm vụ này, nhằm bảo đảm sai phạm không bị bỏ qua vì lợi ích hình ảnh. TS Dương Tú nhận xét việc đề cao liêm chính thường là dấu hiệu phổ biến trong quá trình trưởng thành của những hệ thống khoa học đang phát triển. Achal Agrawal, nhà khoa học dữ liệu tại Ấn Độ, cho rằng các vấn đề liêm chính nổi bật hơn trong hệ thống nghiên cứu mới nổi khoảng một thập kỷ qua đã thúc đẩy nhiều nước hành động. Trung Quốc, quốc gia vượt Mỹ và dẫn đầu nghiên cứu trong bảng xếp hạng Nature Index, cũng tăng cường rà soát, xây dựng cơ sở dữ liệu sai phạm và yêu cầu xử phạt tổ chức không điều tra hoặc không xử lý nghiêm các trường hợp nghiêm trọng, trong khi Việt Nam tham khảo thông lệ từ Trung Quốc, EU, Singapore cùng nhiều nơi khác.