Triển lãm Không mài diễn ra từ 20-25/9 tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, giới thiệu năm tác phẩm: Những ngả đường, Dưới ánh trăng, Nét son, Thanh sắc làng quê và Gạch nối di sản. Con số ít ỏi ấy là chủ ý của Hoàng Hữu Vân.
Anh muốn năm bức tranh đứng cạnh nhau như câu chuyện liền mạch về sự chuyển dịch trong tư duy sáng tác, từ phân vân trước một lựa chọn kỹ thuật đến khi không còn để kỹ thuật chi phối.
Sau 15 năm liên tục làm việc với sơn truyền thống có mài, Hoàng Hữu Vân cho biết anh từng tự hỏi vì sao tác phẩm cứ phải bị “gò ép” trong một bề mặt phẳng nhẵn. Việc thực hành sơn không mài vì thế đến với anh như một sự “giải khát”.
Từng được bậc thầy mỹ thuật Đông Dương thể nghiệm
Không mài không phải kỹ thuật mới được Hoàng Hữu Vân sáng tạo. Nhà nghiên cứu mỹ thuật Bùi Hoàng Anh cho biết đây là phương thức đã có từ trước. Ở giai đoạn đầu khi sơn truyền thống được đưa vào thực hành hội họa, một số họa sĩ Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương từng thể nghiệm phương thức này.
Điểm đáng chú ý nằm ở lựa chọn có chủ đích của một họa sĩ đã quen với mài suốt nhiều năm. Theo nhà nghiên cứu Bùi Hoàng Anh, khi bỏ công đoạn mài thì độ trong, độ sâu và khả năng thẩm thấu của sơn vẫn còn đó, nhưng dấu bút, nét vẽ và những mảng màu được giữ trực tiếp trên bề mặt, tạo nên những matière mang rõ rung cảm của nghệ sĩ.
Hoàng Hữu Vân cũng không đặt “mài” và “không mài” vào thế so sánh hơn - kém. Với anh, cả hai đều là những phần trong tổng hòa của sơn truyền thống. Không mài có thể được xem là phương thức phù hợp để họa sĩ giải tỏa nhu cầu biểu cảm trong thời điểm làm nghề hiện tại.
“Khi không còn đặt việc mài như một điều kiện bắt buộc của quá trình sáng tác, tôi cảm thấy mình thực sự được giải phóng”, Hoàng Hữu Vân nói.
Sự giải phóng ấy nằm ở cách dùng chất liệu, tạo bề mặt và đưa cảm xúc trực tiếp hơn vào tác phẩm.
Nhưng không mài không đồng nghĩa với giản lược kỹ thuật. Hoàng Hữu Vân ví sơn truyền thống “rất đỏng đảnh nhưng cũng rất duyên”. Nhiệt độ, độ ẩm thay đổi có thể khiến cùng một đĩa sơn cho kết quả khác. Đòi hỏi cốt lõi vẫn là hiểu và làm chủ chất liệu.
Họa sĩ Vi Kiến Thành - Phó Chủ tịch Hội Mỹ thuật Việt Nam - nêu quan điểm giữa phương thức mài - không mài thể hiện sự thống nhất trong đa dạng. “Ở đây là sự thống nhất trong triết lý. Bởi tác phẩm đều hướng đến đề cao giá trị nhân văn, hướng thiện. Sự đa dạng trong phong cách sáng tác, trong tìm tòi chất liệu và thực hành nghệ thuật đều xứng đáng được ủng hộ”, ông nói với PV Tiền Phong.
Từ ngã rẽ đến “gạch nối di sản”
Năm bức tranh được sắp xếp thành một hành trình liền mạch. Những ngả đường mở đầu bằng hình ảnh con thuyền giữa không gian vịnh Hạ Long, gợi tâm thế của chính họa sĩ trước hai lựa chọn “có mài” và “không mài”. Đến Dưới ánh trăng, kỹ thuật không mài trở thành phương tiện để anh đi sâu hơn vào thế giới nội tâm.
Nét son chuyển mạch từ cảm xúc cá nhân sang ý niệm về cội nguồn, với cánh cửa và những họa tiết mang tính biểu tượng. Thanh sắc làng quê kéo câu chuyện về cây đa, giếng nước, sân đình, lễ hội. Cuối cùng, Gạch nối di sản đưa chất liệu sơn trở lại vị trí trung tâm, từ cây sơn, nghề sơn đến những hiện vật, biểu tượng văn hóa hiện diện trong đời sống người Việt.
Câu chuyện của Hoàng Hữu Vân không dừng ở một thao tác kỹ thuật. Anh nhiều lần nhấn mạnh sơn truyền thống, với sự hiện diện lâu dài trong kiến trúc, đình chùa, khám thờ, câu đối, hiện vật,... tự thân đã là một phần di sản. Nghệ sĩ hôm nay không chỉ kế thừa một quy trình, mà còn phải tìm cách để chất liệu ấy tiếp tục sống bằng ngôn ngữ tạo hình của thời đại mình.
Sau triển lãm, Hoàng Hữu Vân dự tính không tiếp tục tự giới hạn ở “không mài”. Các sáng tác tiếp theo có thể kết hợp cả mài và không mài trên cùng một bề mặt. Nhà nghiên cứu Bùi Hoàng Anh nhìn nhận khi nghệ sĩ hiểu đủ sâu chất liệu, “mài” hay “không mài” không còn là đích đến duy nhất. Nó trở thành những lựa chọn phục vụ tư duy và cảm xúc.
Năm tác phẩm của Không mài có thể được nhìn như một dấu mốc. Một họa sĩ sau 15 năm làm việc với phương thức sơn mài truyền thống quyết định bước khỏi thói quen của chính mình.
Từ tiếng nói của Hoàng Hữu Vân, di sản tranh sơn truyền thống không phải chiếc khung giới hạn tư duy sáng tạo của nghệ sĩ Việt.