Tiếp nối mạch nguồn ấy, Yên Từ đang từng bước đưa tiếng xẩm trở lại đời sống cộng đồng thông qua các lớp truyền dạy, câu lạc bộ, đội văn nghệ và sự tham gia ngày càng tích cực của thế hệ trẻ.
Hành trình tiếp nối người giữ lửa
Hát xẩm là loại hình diễn xướng dân gian độc đáo gắn bó với đời sống cộng đồng. Từ những gánh xẩm theo người hát đến các chợ, bến tàu, phố thị, làng quê, tiếng hát đã kể chuyện đời, chuyện người và phản ánh những vấn đề của xã hội. Ca dao, tục ngữ, truyện cổ, chuyện sinh hoạt và những thân phận con người đều trở thành chất liệu của xẩm. Qua đó, xẩm không chỉ mang giá trị nghệ thuật mà còn lưu giữ tri thức dân gian, đạo lý, cách ứng xử, kinh nghiệm sống của người Việt.
Trong những năm tháng chiến tranh, xẩm còn có vai trò truyền tải thông tin, cổ vũ tinh thần yêu nước. Ở Ninh Bình, cố nghệ nhân Hà Thị Cầu đã để lại dấu ấn đặc biệt với nhiều bài xẩm, trong đó có bài “Theo Đảng trọn đời” theo điệu Thập ân với những câu hát “Vững tâm theo Đảng nghe con/Đạp bằng sóng gió, sắt son lời thề...”. Ngày nay, môi trường diễn xướng truyền thống và những gánh xẩm không còn như trước. Tuy vậy, các làn điệu cổ vẫn được truyền dạy, thực hành trong cộng đồng. Nhiều lời mới được sáng tác trên nền giai điệu truyền thống để kể câu chuyện hôm nay và tạo thêm không gian để xẩm thích ứng đời sống đương đại.
Mới đây, lớp truyền dạy nhạc cụ và nghệ thuật trình diễn hát xẩm năm 2026 của xã Yên Từ đã hoàn thành sau 20 ngày học tập. Lớp duy trì 65 học viên thường xuyên, thuộc nhiều lứa tuổi, được các nghệ nhân, giảng viên hướng dẫn từ cách hát, nhả chữ, luyến láy đến sử dụng đàn nhị, trống và phách.
Sau khóa học, Đội văn nghệ hát xẩm xã đã được thành lập, tạo lực lượng nòng cốt để tiếp tục thực hành, biểu diễn và lan tỏa xẩm trong cộng đồng. Đây cũng là cách để việc truyền dạy không dừng lại ở một khóa học mà được tiếp nối thành hoạt động văn hóa thường xuyên.
Cùng với lớp truyền dạy, các câu lạc bộ đang tạo môi trường để xẩm được thực hành, trao truyền giữa các thế hệ. Thành lập năm 2018, Câu lạc bộ hát xẩm Hà Thị Cầu hiện có 30 thành viên, với độ tuổi từ 5 đến 70 tuổi. Đây là nơi các làn điệu xẩm cổ được gìn giữ, truyền dạy một cách bài bản. Lớp học duy trì trên tinh thần tự nguyện, các nghệ nhân tự bỏ thời gian, công sức và dạy miễn phí cho các em, với mong muốn truyền lại những làn điệu, bài hát cổ và quan trọng hơn là giữ được “cái hồn” của xẩm.
Em Lại Thùy Dương, 10 tuổi, ở xã Yên Từ đã theo học xẩm tại câu lạc bộ được bảy năm, nhiều lần tham gia biểu diễn tại các sân khấu trong và ngoài tỉnh. Dương chia sẻ: “Mỗi lần biểu diễn giúp em thêm yêu và tự hào về nghệ thuật truyền thống của quê hương. Em ý thức rằng, thế hệ trẻ cần có trách nhiệm tiếp nối những giá trị mà các nghệ nhân đi trước đã gìn giữ. Em mong muốn tiếp tục học hát, rèn luyện nhạc cụ để có thể biểu diễn, giới thiệu về nghệ thuật xẩm đến với nhiều người hơn”.
Theo bà Nguyễn Thị Mận (con gái cố nghệ nhân Hà Thị Cầu), Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát xẩm Hà Thị Cầu, việc duy trì sinh hoạt định kỳ giúp các thành viên rèn luyện kỹ năng, giao lưu và nuôi dưỡng tình yêu với nghệ thuật truyền thống. Đáng mừng là ngày càng có nhiều em nhỏ, học sinh tham gia. Từ các lớp học, nhiều em có năng khiếu tiếp tục được bồi dưỡng, tham gia biểu diễn và có em theo học, hoạt động trong các đơn vị nghệ thuật chuyên nghiệp. Với những người đang giữ nghề, mỗi học trò tiếp nhận được tiếng hát, nhịp phách, cách thể hiện xẩm là thêm một người tiếp tục giữ lửa, truyền lửa cho di sản.
Phát huy giá trị di sản
Năm 2022, nghệ thuật hát xẩm ở Ninh Bình được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đây là động lực để Yên Từ tiếp tục đẩy mạnh bảo tồn, truyền dạy và phát huy giá trị của di sản.
Thời gian qua, địa phương đã tổ chức hơn 700 tiết học ngoại khóa về hát xẩm trong trường học, giúp học sinh bước đầu tiếp cận các làn điệu, nhạc cụ và giá trị văn hóa của xẩm. Hoạt động này góp phần phát hiện những em có năng khiếu, niềm yêu thích để tiếp tục bồi dưỡng. Địa phương cũng đã đề xuất Ủy ban nhân dân tỉnh đưa dự án xây dựng khu bảo tồn văn hóa truyền thống, với tổng mức đầu tư dự kiến 90 tỷ đồng vào danh mục kế hoạch đầu tư công của tỉnh giai đoạn 2026-2030. Công trình hướng tới trưng bày, bảo tồn và trình diễn các giá trị văn hóa dân gian, trong đó chú trọng nghệ thuật hát xẩm.
Tuy nhiên, việc bảo tồn xẩm vẫn còn nhiều khó khăn: Số người am hiểu sâu về kỹ thuật hát, làn điệu và nhạc cụ chưa nhiều, trong khi một số nghệ nhân đã cao tuổi; việc ghi âm, ghi hình, chép lời, hệ thống hóa tri thức của các nghệ nhân chưa được đầy đủ; lực lượng trẻ tham gia chưa thật ổn định; nguồn lực dành cho các câu lạc bộ, nghệ nhân và người truyền dạy cũng còn hạn chế.
Đồng chí Bùi Quốc Toàn, Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã cho biết, bảo tồn xẩm trước hết phải giữ được những giá trị cốt lõi của di sản, từ làn điệu, lời ca đến phong cách trình diễn và những tri thức được trao truyền qua các thế hệ. Vì vậy, cùng với duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, việc tư liệu hóa, số hóa các giá trị xẩm, xây dựng đội ngũ kế cận cần được quan tâm lâu dài. Đặc biệt, thế hệ trẻ không chỉ cần được học hát mà còn phải hiểu về nguồn gốc, giá trị và trách nhiệm gìn giữ di sản của quê hương.
Yên Từ sẽ tiếp tục củng cố các câu lạc bộ, xây dựng lực lượng nòng cốt cho hoạt động bảo tồn và bồi dưỡng những người có khả năng tiếp nối việc truyền dạy; chú trọng quảng bá xẩm trên môi trường số; kiểm chứng, chuẩn hóa tư liệu để bảo đảm việc giới thiệu di sản đúng với giá trị, phong cách truyền thống. Công tác đưa xẩm đến với cộng đồng, trường học được triển khai theo hướng phù hợp, gần gũi, tạo hứng thú cho người trẻ.
Bên cạnh đó, xã hướng tới duy trì các chương trình chiếu xẩm, giới thiệu nghệ thuật xẩm tại nhà văn hóa, không gian cộng đồng, lễ hội, các sự kiện địa phương; từng bước kết nối với các tuyến, điểm du lịch và sản phẩm văn hóa của tỉnh, góp phần quảng bá hình ảnh Ninh Bình đến với đông đảo du khách trong nước và quốc tế.
Từ những cách làm ấy, tiếng xẩm có thêm cơ hội hiện diện trong đời sống, được thế hệ trẻ tiếp nhận, người dân thêm tự hào và du khách nhớ đến Yên Từ - miền quê giàu truyền thống văn hóa, nơi những người yêu xẩm vẫn đang bền bỉ giữ nghề, truyền nghề, tiếp nối di sản.
VĂN LÚA và YẾN TRINH