Ngôi làng trăm năm lưu giữ dấu ấn Hậu tổ tuồng Đào Tấn

Hơn một thế kỷ sau khi Đào Tấn qua đời, làng Vinh Thạnh, quê hương Hậu nghệ thuật tuồng, vẫn gìn giữ những hiện vật gắn với cuộc đời và sự nghiệp của ông.

Đền thờ danh nhân văn hóa Đào Tấn ở thôn Vinh Thạnh, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai (trước thuộc huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định).

Đền được khởi công năm 2015 trên quê hương Đào Tấn, rộng gần 5.000 m2, kinh phí hơn 9 tỷ đồng và hoàn thành năm 2016. Công trình xây dựng theo phong cách kiến trúc đình làng truyền thống miền Trung, kết hợp hài hòa với các họa tiết nghệ thuật gắn liền với sân khấu tuồng cổ.

Đền thờ danh nhân văn hóa Đào Tấn ở thôn Vinh Thạnh, xã Tuy Phước, tỉnh Gia Lai (trước thuộc huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định).

Thượng thư Đào Tấn (1845-1907) tự là Chỉ Thúc, hiệu là Mộng Mai và Mai Tăng. Ông là một vị quan thanh liêm dưới triều Nguyễn cuối thế kỷ 19, đồng thời là nhà soạn tuồng kiệt xuất của dân tộc Việt Nam.

Trong suốt cuộc đời, Đào Tấn đã dành nhiều tâm huyết cho nghệ thuật hát bội - hay còn gọi là tuồng cổ. Ông sáng tác nhiều vở tuồng nổi tiếng, vừa công lớn trong việc nâng tầm nghệ thuật tuồng từ sân khấu cung đình trở thành loại hình nghệ thuật mang giá trị văn hóa sâu sắc của dân tộc.

Những tác phẩm tiêu biểu của ông như "Mộng Mai Ngâm Thảo", "Hộ Sanh Đàn", "Lê Công Kỳ Án", "An Tư Công Chúa", "Sơn Hậu Diễn Ca"… cho đến nay vẫn là những tác phẩm kinh điển của nghệ thuật tuồng Việt Nam.

Chính vì những cống hiến đặc biệt đó mà ông được hậu thế tôn vinh là "Hậu tổ nghệ thuật tuồng Việt Nam".

Một số mặt nạ nhân vật kịch tuồng Đào Tấn như Trụ Vương (vở Trầm hương các); Quan Công, Trương Liêu, Hạ Hầu Đôn (vở Quan Công quá quan)...

Bản chế của vua Thành Thái phong tước "Vinh Quang Tử" cho Đào Tấn, năm Thành Thái thứ 14 (1902).

Hàng năm vào ngày 15/7 âm lịch - ngày mất của danh nhân Đào Tấn, địa phương đều tổ chức lễ tưởng niệm với các chương trình biểu diễn hát bội nhằm tri ân những đóng góp to lớn của ông đối với nghệ thuật dân tộc. Đây cũng là dịp để các nghệ nhân, người yêu nghệ thuật tuồng và du khách từ nhiều nơi hội tụ về quê hương Đào Tấn.

Cổng làng Vinh Thạnh dẫn vào khu nhà gắn với cuộc đời Đào Tấn. Cổng dựng khoảng năm 1785, dưới thời vua Thái Đức triều Tây Sơn. Sau đó được xây lại vào năm 1918, dưới thời vua Khải Định.

Qua nhiều lần đổi thay, cổng vẫn giữ những dấu tích đặc biệt. Mặt ngoài có dòng chữ Pháp "Porte Du Village Du Vinh Thạnh" và chữ Hán "Vinh Thạnh Lý Môn", đều mang nghĩa cổng làng Vinh Thạnh. Phía trong, dòng chữ Pháp được thay bằng tiếng Việt "Cửa làng Vinh Thạnh".

Ba lớp chữ Pháp, Hán, Việt cùng hiện diện trên một công trình, tạo nên nét giao thoa giữa kiến trúc truyền thống và ảnh hưởng phương Tây.

Trước đây, hai bên cổng chính có thêm hai lối nhỏ dành cho người đi bộ. Những cửa phụ này không còn sau khi hàng rào ấp chiến lược được xây dựng vào khoảng những năm 1960.

Ba lớp chữ Pháp, Hán, Việt cùng hiện diện trên một công trình, tạo nên nét giao thoa giữa kiến trúc truyền thống và ảnh hưởng phương Tây.

Ông Đào Duy Phong, đời thứ 5 của cụ Đào Tấn, đứng bên cây vạn tuế ba ngọn do cụ trồng và miếu thờ trong vườn nhà, một bên thờ Thổ địa, bên còn lại thờ Bà hỏa. Đây là những dấu tích còn sót lại trong khu nhà của danh nhân.

Án thờ và một cây gậy trúc (nguyên bản) của cụ Đào Tấn cầm những năm cuối đời, đang được anh Phong lưu giữ.

Đầu gậy trúc có khắc bài thơ Vạn Thọ vào đầu gậy trúc: "Nhật vật kỳ lai hữu nhất thân/Nhất thân hoàn hữu nhất càn khôn/Sanh tri vạn vật bị ư ngã/Khẳng bả tam tài biệt lập côn".

Lộc xuyên Đặng Quí Địch dịch thơ: "Gậy này chỉ có một thân thôi/Thân một, càn khôn hội cả đôi/Muôn vật nuôi ta, ta biết thế/Tam tài cầm gọn đứng riêng nơi".

Án thờ và một cây gậy trúc (nguyên bản) của cụ Đào Tấn cầm những năm cuối đời, đang được anh Phong lưu giữ.

Cuối đời, Đào Tấn trở về quê nhà, tiếp tục sáng tác và cống hiến cho nghệ thuật tuồng. Núi Huỳnh Mai, cách làng Vinh Thạnh khoảng 5 km, được ông chọn làm nơi an nghỉ.

Trần Hóa