Người phụ nữ đi bộ qua cao tốc bị ô tô hất văng. (Video: Hồ Minh Duy)
Trên cao tốc, một người đi bộ xuất hiện bất ngờ không chỉ đối mặt nguy cơ bị ô tô tông trúng mà còn có thể đẩy cả dòng xe vào tình huống nguy hiểm. Tài xế phanh gấp có thể khiến xe phía sau không kịp xử lý, đánh lái tránh lại tiềm ẩn va chạm với phương tiện ở làn bên cạnh.
Nhưng khi tai nạn xảy ra, tài xế có phải chịu trách nhiệm? Người tự ý vào cao tốc sẽ chịu trách nhiệm thế nào, và đâu là giới hạn trách nhiệm của đơn vị quản lý, vận hành tuyến đường?
Một người đi bộ, cả cao tốc đối mặt nguy cơ tai nạn
Trả lời PV Báo Điện tử VTC News, ông Ngô Văn Lợi, Giám đốc Trung tâm Điều hành đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai, cho biết đường cao tốc được thiết kế cho phương tiện chạy liên tục ở tốc độ cao, không dành cho người đi bộ.
“Một trong những nguy cơ thường gặp là người đi bộ đánh giá không chính xác tốc độ và khoảng cách của ô tô. Thấy phương tiện còn ở xa, họ cho rằng có thể đi qua trước khi xe tới. Tuy nhiên, khi người này bước vào phần đường xe chạy, chiếc xe có thể nhanh chóng áp sát”, ông Lợi nói.
Theo Giám đốc Trung tâm Điều hành đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai, việc tài xế tránh người đi bộ trên cao tốc cũng không đơn giản. Tài xế có thể phanh hoặc đánh lái, nhưng mỗi cách xử lý đều có rủi ro nhất định. Đánh lái đột ngột có thể khiến xe mất ổn định hoặc ảnh hưởng đến phương tiện ở làn bên cạnh. Việc phanh gấp lại đặt ra nguy cơ đối với xe phía sau, nhất là khi khoảng cách giữa các phương tiện không còn nhiều.
“Vì vậy, nguy hiểm không chỉ là người đi bộ có thể bị phương tiện đâm phải. Một tình huống bất ngờ còn có thể khiến các xe phía sau cùng phanh hoặc đánh lái, từ đó phát sinh va chạm”, ông Lợi cho biết.
Người phụ nữ băng qua cao tốc khiến tài xế không kịp trở tay. (Ảnh: Chụp màn hình)
Cũng theo Giám đốc Trung tâm Điều hành đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai, khi phát hiện người đi bộ trên tuyến thông qua hệ thống giám sát hoặc lực lượng tuần tra, đơn vị vận hành phải nhanh chóng xác định vị trí, cảnh báo các phương tiện đang tiếp cận và điều lực lượng đến đưa người ra khỏi khu vực nguy hiểm.
Tuy nhiên, camera và lực lượng tuần tra không thể thay thế việc người dân tự bảo vệ mình.
“Camera có thể phát hiện nhưng từ thời điểm một người bước xuống mặt đường đến khi xảy ra va chạm đôi khi chỉ là một khoảng thời gian rất ngắn. Lực lượng tuần tra cũng không thể có mặt ngay lập tức tại mọi vị trí”, ông Lợi nói.
Theo ông Lợi, những trường hợp trèo qua hàng rào, tìm lối mở tự phát hoặc cố tình băng ngang nhiều làn xe đặc biệt nguy hiểm. Hành vi này không chỉ đặt người thực hiện trước nguy cơ bị phương tiện tốc độ cao tông trúng mà còn đẩy những tài xế không liên quan vào tình huống bất ngờ.
Không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho tài xế
Từ góc độ pháp lý, luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, cho rằng khi xảy ra một vụ tai nạn chết người, không thể mặc nhiên kết luận tài xế phải chịu trách nhiệm hình sự.
Khoản 3 Điều 25 Luật Trật tự, an toàn giao thông đường bộ 2024 quy định người đi bộ không được đi trên đường cao tốc, trừ người phục vụ quản lý, bảo trì đường cao tốc. Vì vậy, nếu một người tự ý đi bộ hoặc băng ngang cao tốc rồi bị ô tô tông trúng, trước hết phải xác định hành vi của người đi bộ đã vi phạm quy tắc giao thông.
Người phụ nữ thản nhiên băng qua cao tốc bất chấp dòng xe đang chạy vun vút. (Video: Hoàng Linh)
Theo luật sư Hà, để xác định tài xế có lỗi hay không, cơ quan chức năng phải làm rõ tốc độ thực tế của xe, làn đường, khoảng cách và tầm nhìn, điều kiện ánh sáng, thời tiết, thời điểm tài xế phát hiện người đi bộ, phản ứng phanh hoặc đánh lái và khả năng kỹ thuật để tránh tai nạn.
“Pháp luật không đánh giá khả năng xử lý của tài xế theo kết quả cuối cùng rằng đã tông chết người thì đáng lẽ phải tránh được. Vấn đề phải được xem xét tại thời điểm người đi bộ trở thành nguy hiểm mà tài xế có thể nhận biết được”, luật sư Hoàng Hà phân tích.
Theo luật sư, không thể yêu cầu tài xế trên cao tốc luôn phải dự liệu việc có người bất ngờ băng qua đường, bởi pháp luật nghiêm cấm người đi bộ đi trên cao tốc. Tuy nhiên, tài xế vẫn phải quan sát, điều chỉnh tốc độ phù hợp và giảm tốc hoặc dừng xe khi phát hiện tình huống nguy hiểm có thể nhận biết.
“Nói cách khác, không phải lường trước điều bất thường, nhưng khi điều bất thường đã có thể nhìn thấy thì phải xử lý trong giới hạn khách quan có thể thực hiện được”, luật sư Hoàng Hà nói.
Người tự ý vào cao tốc có thể phải chịu trách nhiệm
Vấn đề khác được đặt ra là trách nhiệm của người đi bộ khi cố tình trèo qua hàng rào hoặc tìm lối mở để xâm nhập cao tốc.
Luật sư Hoàng Hà cho rằng cần tách trách nhiệm của từng chủ thể, không thể cứ xảy ra tai nạn trên cao tốc là quy lỗi cho tài xế hoặc đơn vị vận hành.
Hiện trường vụ xe tải tông trúng 2 mẹ con đi bộ trên cao tốc Nội Bài - Lào Cai hồi tháng 2/2025.
Theo luật sư, người đi bộ đi vào cao tốc là hành vi vi phạm quy định và có thể bị xử phạt theo điểm a khoản 2 Điều 10 Nghị định 168/2024/NĐ-CP.
Nếu việc cố tình xâm nhập cao tốc là nguyên nhân trực tiếp tạo ra tai nạn, lỗi của người đi bộ phải được tính đến khi xác định trách nhiệm.
“Điều 260 Bộ luật Hình sự về tội vi phạm quy định về tham gia giao thông đường bộ không chỉ áp dụng đối với tài xế. Chủ thể có thể là người đi bộ nếu họ vi phạm quy tắc giao thông và gây hậu quả luật định”, luật sư Hoàng Hà cho biết.
Đối với đơn vị quản lý, vận hành cao tốc, luật sư cho rằng trách nhiệm cũng không mặc nhiên phát sinh chỉ vì tai nạn xảy ra trên tuyến. Tuy nhiên, nếu hàng rào hư hỏng, có điểm xâm nhập kéo dài, đơn vị biết hoặc phải biết nhưng không khắc phục, và thiếu sót đó góp phần gây tai nạn thì trách nhiệm pháp lý có thể được xem xét.
Đặc biệt, nếu một vị trí liên tục xuất hiện người dân băng ngang hoặc trèo rào vào cao tốc, đây không còn đơn thuần là một hành vi bất thường, khó dự liệu.
“Nếu hồ sơ cho thấy đã nhiều lần có người xâm nhập, hàng rào bị phá hoặc có điểm dễ vượt qua, từng xảy ra sự cố hoặc có phản ánh nhưng đơn vị quản lý không sửa chữa, gia cố, cảnh báo hay áp dụng biện pháp phù hợp, thì có cơ sở xem xét lỗi của đơn vị hoặc cá nhân có trách nhiệm quản lý”, luật sư phân tích.
Tuy nhiên, trách nhiệm không phát sinh chỉ vì tai nạn xảy ra. Cơ quan chức năng vẫn phải xác định nghĩa vụ cụ thể bị vi phạm, khả năng nhận biết nguy cơ và mối quan hệ nhân quả giữa thiếu sót đó với tai nạn.
Điều đáng cảnh báo là tâm lý “chỉ chạy qua vài giây, đường vắng thì không sao” có thể biến một hành vi tưởng như nhỏ thành nguyên nhân của hậu quả lớn. Một người băng qua cao tốc không chỉ đặt mình vào nguy hiểm mà còn đẩy những tài xế đang chấp hành đúng quy định vào tình huống bất ngờ, có thể chỉ còn vài giây để xử lý.