Nhìn nhận lại về tác động của các liên hoan sáng tạo

ẢNH: NINA NEXT SPACE

Một liên hoan sáng tạo có thể thu hút khán giả, tạo sức hút truyền thông với chương trình đầy ắp triển lãm, trình diễn và trò chuyện. Nhưng liệu gây chú ý có đồng nghĩa với tạo ra tác động?

Phát biểu khai mạc Liên hoan Sáng tạo & Thiết kế Việt Nam (VFCD) 2026 với chủ đề "Sống.Tạo", Trưởng khoa Truyền thông và Thiết kế, Đại học RMIT Việt Nam, Giáo sư Donna Cleveland, đã chỉ ra khác biệt quan trọng giữa hai khái niệm này.

Theo bà, lượng người tham dự, mức độ phủ sóng truyền thông và tương tác trên mạng xã hội có thể cho thấy ai đã chú ý hoặc tham gia một liên hoan. Tuy nhiên, tác động lâu dài được thể hiện rõ hơn qua những gì xảy ra sau đó: hình thành quan hệ hợp tác, mở ra cơ hội, hỗ trợ sự nghiệp, chia sẻ tri thức và tiếp tục phát triển những cộng đồng.

Tác động lâu dài của các liên hoan chính là sợi chỉ xuyên suốt diễn đàn "Tương lai của các liên hoan sáng tạo" (FFF) trong khuôn khổ VFCD 2026.

Thông qua các phiên thảo luận chuyên đề và workshop mang tính hợp tác, FFF quy tụ tiếng nói từ Việt Nam, khu vực và quốc tế để cùng suy ngẫm về tương lai các liên hoan sáng tạo: chúng nên phục vụ ai, làm thế nào để duy trì tính bền vững và khả năng thích ứng, và làm thế nào để tạo giá trị vượt khỏi khoảng thời gian ngắn ngủi của mỗi liên hoan.

Từ tham gia đến làm chủ

Theo Trưởng ban tổ chức VFCD, Phó giáo sư Lim Kok Yoong, một câu hỏi quan trọng cần được đặt ra là: "Liên hoan thuộc về ai?"

Theo ông, một liên hoan có ý nghĩa phải thuộc về con người, cộng đồng, người thực hành sáng tạo và các mối quan hệ tạo nên sức sống cho liên hoan đó. Sau liên hoan, liệu các mối quan hệ có tiếp tục không? Những cách làm mới có xuất hiện không? Những dự án hợp tác mới có được hình thành không? Cộng đồng có tiếp tục kết nối không?

Với Phó giáo sư Lim, sự công nhận không thể là mục tiêu cuối cùng; một liên hoan phải tiếp tục mang lại giá trị cho chính cộng đồng tạo nên sức sống cho liên hoan ấy.

Những ví dụ quốc tế được chia sẻ tại diễn đàn FFF cho thấy tầm nhìn này có thể được hiện thực hóa bằng nhiều cách khác nhau.

Liên hoan Luna ở Hà Lan thu hút hàng trăm tình nguyện viên tham gia, trong đó có người tị nạn và sinh viên quốc tế. Sau một thời gian, một số tình nguyện viên không chỉ muốn hỗ trợ mà còn muốn đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn trong quá trình tổ chức. Theo bà Andrea Möller, Giám đốc Liên hoan Luna, tất cả mọi người nên có vai trò làm chủ liên hoan bởi việc cùng chia sẻ tinh thần làm chủ có thể giúp liên hoan trở nên vững vàng và bền bỉ hơn.

ẢNH: NINA NEXT SPACE

 Diễn giả Cecile Huang, Giám đốc C-LAB từ Đài Loan (Trung Quốc), đưa ra một mô hình khác. Thay vì xem liên hoan chủ yếu là thời điểm để giới thiệu những tác phẩm đã hoàn thiện, bà coi trọng quá trình thử nghiệm và sáng tạo dài hạn cùng các nghệ sĩ, song song với sự tham gia của công chúng, giao lưu quốc tế, giáo dục và hợp tác với các trường đại học.

Ông Gerfried Stocker từ liên hoan Ars Electronica tại Áo cũng cho rằng một liên hoan phải là một phòng thí nghiệm - một không gian đặc biệt, tạm thời tách khỏi những thói quen thường nhật, nhưng đồng thời vẫn phải kết nối ngược lại với thành phố và xã hội. Theo ông, liên hoan có thể chấp nhận những rủi ro mà các hình thức văn hóa truyền thống khó có thể làm được.

Từ thảo luận đến định hình tương lai

Các phiên workshop sau đó đã nhìn nhận lại những đề xuất của các diễn giả để xem lại cách tổ chức liên hoan.

Một nhóm đã đặt trọng tâm vào kể chuyện, nhằm tạo không gian cho những trải nghiệm sống, góc nhìn khác nhau và những tiếng nói vốn không thường xuất hiện trong các khuôn khổ chính thức.

Nhóm khác xác định tính cởi mở, khả năng tiếp cận và tính bền vững là những nguyên tắc cốt lõi. Trong đó, tính bền vững được mở rộng khỏi tác động môi trường, bao gồm nguồn tài chính, sức bền của tổ chức, khán giả, trách nhiệm của mỗi cá nhân và sức chứa của cộng đồng địa phương.

Người tham gia sự kiện đồng thời chỉ ra khoảng cách vẫn còn tồn tại giữa các trường đại học và ngành công nghiệp sáng tạo, đặt câu hỏi liệu các liên hoan có thể tạo ra những không gian để quá trình trao đổi tri thức diễn ra nhanh hơn và công khai hơn hay không.

Những cuộc thảo luận này không đưa ra đáp án rõ ràng, song đó cũng không phải mục đích chính của diễn đàn.

FFF được thiết kế nhằm đóng góp vào quá trình đồng kiến tạo một khung kế hoạch mẫu cho các liên hoan sáng tạo tương lai tại Việt Nam. Những gì hình thành sau hai ngày của diễn đàn vì thế không phải là một khuôn khổ hoàn chỉnh mà như một nền móng: một tập hợp các nguyên tắc, đề xuất gợi mở, mối quan hệ và những câu hỏi còn bỏ ngỏ, thôi thúc thử nghiệm mới.