Nhiều người mở đầu ngày mới bằng việc cầm lấy điện thoại ngay khi chuông báo thức vừa dứt. Vài phút lướt màn hình vô thức nhanh chóng biến thành nửa giờ đọc tin tức. Suốt ngày dài, họ tiếp tục lấp đầy khoảng trống bằng đồ ngọt, chốt đơn hàng qua mạng hay thức trắng đêm xem phim nhiều tập. Chuỗi hành vi này cuốn con người vào chu kỳ tìm kiếm thỏa mãn tức thời.
Các chuyên gia thần kinh học gọi đây là hiện tượng lệ thuộc kích thích. Những đợt hưng phấn ngắn ngủi từ mạng xã hội hay trò chơi điện tử tan biến rất nhanh, buộc não bộ phải liên tục săn lùng kích thích mới.
Về mặt sinh học, chất dẫn truyền thần kinh dopamine chi phối cảm giác thèm muốn và thôi thúc hành động rượt đuổi mục tiêu, thay vì mang lại cảm giác bình yên khi đã đạt được phần thưởng. Giáo sư Bruce Hood từ Đại học Bristol (Anh) nhận định phần thưởng thực chất nằm ở quá trình săn tìm chứ không phải thời điểm sở hữu.
Cùng quan điểm, đồng nghiệp của ông, Giáo sư Emma Robinson, phân tích rằng não người vốn tiến hóa để tìm kiếm nguồn thức ăn khan hiếm trong tự nhiên, nay lại tê liệt trước kho kích thích vô tận từ video ngắn và thực phẩm siêu chế biến, đẩy con người vào trạng thái kiệt quệ tinh thần.
Nên thay đổi phương tiện đi lại sang đạp xe, đi bộ hoặc làm việc linh hoạt tại nhà để giảm căng thẳng di chuyển. Ảnh: Hoàng Giang
Giới khoa học chia ranh giới rõ rệt giữa hai trạng thái: khoái cảm nhất thời và sự viên mãn sâu sắc từ mục đích sống. Để tìm lại thế cân bằng, các nhà nghiên cứu gợi ý tám thay đổi hành vi có kiểm chứng khoa học.
Trước hết, việc đưa tâm trí vào trạng thái tập trung sâu giúp giảm bớt cảm giác bất an. Cố giáo sư tâm lý học Mihály Csíkszentmihályi định nghĩa đây là khoảnh khắc một người chú tâm tuyệt đối vào thử thách vừa sức đến mức quên đi dòng thời gian.
Phân tích trên 35.000 người cho thấy những ai duy trì được sự tập trung cao độ thường cảm nhận cuộc sống giàu ý nghĩa hơn. Nghiên cứu của Đại học Harvard phát hiện tâm trí con người lang thang tới 47% thời gian thức, và mỗi khi xao nhãng, mức độ hài lòng giảm sút nghiêm trọng.
Khi não bộ thiếu điểm tựa công việc, mạng lưới thần kinh mặc định sẽ kích hoạt, kéo con người vào vòng luẩn quẩn so sánh bản thân với xung quanh. Những việc đòi hỏi sự chú ý cao như học chơi một nhạc cụ mới hay tập trung nấu ăn sẽ kéo nhận thức về trọn vẹn với hiện tại.
Mối liên kết giữa người với người đóng vai trò nền tảng cho sức khỏe tinh thần. Công trình theo dõi hơn 2.000 người suốt 80 năm của Đại học Harvard chứng minh những ai gìn giữ được các mối quan hệ ấm áp đều sống thọ và khỏe mạnh hơn. Đáng chú ý, con người hoàn toàn có thể xây dựng tình thân mà không cần tốn thêm quỹ thời gian riêng. Việc tranh thủ gọi điện hỏi thăm bạn bè lúc gấp quần áo, rửa bát hay dọn dẹp nhà cửa giúp biến những giờ phút lao động đơn điệu thành cơ hội sẻ chia cảm xúc.
Hành động giúp đỡ người khác cũng nâng cao chỉ số hạnh phúc, nhất là khi gom các việc thiện nguyện vào một ngày cố định trong tuần. Tiến sĩ Sonja Lyubomirsky tại Đại học California ghi nhận hiệu quả tâm lý tích cực tăng vọt khi một người thực hiện liên tiếp 5 việc tử tế trong cùng một ngày, từ nhường ghế xe buýt đến hỗ trợ đồng nghiệp xử lý công việc. Cùng với đó, việc chủ động chia sẻ tài chính cho người cần giúp đỡ đem lại niềm vui lớn hơn việc giữ tiền chi tiêu riêng, miễn là hành động đó xuất phát từ sự tự nguyện.
Thói quen viết nhật ký biết ơn là điểm tựa tiếp theo để tái tạo năng lượng sống. Nghiên cứu trên 6.500 người ghi nhận việc dành 15 phút ghi lại những điều tốt đẹp gặp phải trong ngày giúp cải thiện tâm trạng rõ rệt suốt nhiều tháng. Hành động nhỏ này điều hướng sự chú ý khỏi những ức chế vụn vặt thường nhật.
Bên cạnh đó, việc lựa chọn chi tiêu cho các trải nghiệm thực tế như du lịch, thưởng thức nghệ thuật mang lại sự thỏa mãn bền lâu hơn hẳn việc sắm sửa đồ đạc đắt tiền. Đồ dùng vật chất rất nhanh mất đi sức hút ban đầu và dễ đẩy chủ nhân vào tâm lý tị hiềm. Ngược lại, ký ức từ các chuyến đi cùng người thân sẽ lưu giữ giá trị cảm xúc dài lâu.
Dùng tiền để giải phóng sức lao động cũng là khoản đầu tư chính đáng. Khảo sát của nhóm nghiên cứu Canada trên 6.000 người cho thấy những ai sẵn sàng chi trả cho các dịch vụ dọn dẹp, giao nhận hay mua đồ sơ chế sẵn đều cảm thấy thảnh thơi hơn. Khoảng thời gian dôi dư được giải phóng trở thành nguồn vốn quý giá để cơ thể nghỉ ngơi, phục hồi sức khỏe.
Cơ thể con người vận hành theo cơ chế thích nghi khoái lạc: khi tiếp xúc liên tục với một thứ yêu thích, mức độ hào hứng sẽ suy giảm theo thời gian. Do đó, việc chủ động kiêng bớt những món khoái khẩu như socola, cà phê hoặc tạm ngưng các thú vui quen thuộc trong một tuần sẽ giúp lấy lại cảm xúc thưởng thức trọn vẹn như thuở ban đầu.
Sau cùng, việc chọn lối sống giảm thiểu rác thải, đạp xe, đi bộ và tăng cường rau xanh không hề bóp nghẹt niềm vui cá nhân. Các thử nghiệm tâm lý khẳng định những hành động bảo vệ môi trường nâng cao tinh thần người thực hiện tương đương các hình thức giải trí thông thường, mở ra cuộc sống thanh thản và bền bỉ hơn.
Mỹ Ý (Theo Science Focus)