Nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai. Ảnh: Nobel Prize
Lễ công bố diễn ra lúc 11h45 ngày 7/10 tại thủ đô Stockholm Thụy Điển (16h45 giờ Hà Nội). Hội đồng Nobel Hóa học 2026 ghi nhận, "phát hiện các hiệu ứng phi tuyến và hiện tượng tự xúc tác trong tổng hợp hữu cơ bất đối xứng" giúp các nhà nghiên cứu thúc đẩy phản ứng hóa học dẫn đến tính đồng phân lập thể.
"Henri Kagan và Kenso Soai đã đưa ra lời giải cho bí ẩn hóa học tồn tại suốt hơn một thế kỷ: Làm thế nào tính đồng phân lập thể lại xuất hiện tự phát? Những phản ứng hóa học mà họ phát triển thực sự đáng kinh ngạc", Heiner Linke, Chủ tịch Ủy ban Nobel Hóa học, cho biết.
Nhờ Henri Kagan và Kenso Soai, thế giới hiện nay đã biết cách tạo ra tính đồng phân lập thể. Phát hiện của họ có ý nghĩa quyết định với các nhà hóa học thiết kế phản ứng để sản xuất dược phẩm.
Một số phân tử như axit amin, tồn tại dưới hai dạng biến thể là hình ảnh phản chiếu qua gương của nhau. Tuy nhiên, các sinh vật sống chỉ chứa một trong hai biến thể này. Làm sao sự bất đối xứng hóa học như vậy có thể xuất hiện từ lâu đã là bí ẩn đối với các nhà hóa học. Nhà khoa học Henri B. Kagan và Kenso Soai được trao Giải Nobel Hóa học 2026 vì đã khám phá ra lời giải cho câu đố này.
Giống như bàn tay, tất cả axit amin tồn tại dưới hai dạng phản chiếu, nhưng chỉ có một dạng được tìm thấy trong các protein của tế bào, dạng còn lại hiếm khi được tìm thấy trong tự nhiên. Trong một thời gian dài, các nhà hóa học tự hỏi làm thế nào sự bất đối xứng đó có thể xuất hiện. Khi bắt đầu thử nghiệm với các phản ứng hóa học có thể tạo ra hai phân tử phản chiếu, họ luôn thu được tỷ lệ bằng nhau của cả hai trong ống nghiệm. Tuy nhiên, giới hóa học đã cố gắng để chỉ sản xuất ra một trong hai dạng phản chiếu bởi vì trong quá trình phát triển phân tử tương tác với sinh vật sống như trong dược phẩm, chỉ có một dạng phản chiếu mang lại tác dụng mong muốn.
Henri Kagan có bước đi mang tính quyết định đầu tiên vào năm 1986, khi phát hiện phương pháp mới để điều khiển các phản ứng hóa học. Phát hiện này giúp ông tạo ra lượng lớn hơn hẳn của một dạng cấu trúc gương so với những gì giới chuyên gia từng nghĩ có thể làm được Kenso Soai đã thực hiện bước tiếp theo.
Năm 1995, một công bố quan trọng mô tả cách ông thiết kế phản ứng hóa học đầu tiên có tiềm năng đồng phân lập thể. Cuối cùng ông gặt hái thành công vào năm 2003. Kenso Soai công bố phản ứng trong đó chỉ một trong hai dạng phản chiếu khả thi hình thành, một thành tựu mà trước đây chưa ai từng đạt được.
David Pendlebury, trưởng bộ phận phân tích nghiên cứu tại Viện Thông tin Khoa học của công ty Clarivate, cho biết công trình đoạt giải năm nay đã mở ra hướng đi mới cho các nhà hóa học trong việc khám phá độ phức tạp của phân tử.
"Giải Nobel Hóa học năm nay vinh danh khám phá mang lại tầm ảnh hưởng sâu rộng trong suốt nhiều thập kỷ qua. Giải thưởng này là một lời nhắc nhở rằng những tiến bộ mang tính bước ngoặt thường bắt nguồn từ các nghiên cứu kiên trì, xuất phát từ lòng hiếu kỳ thuần túy, và giá trị thực sự của phát hiện khoa học nền tảng có thể phải mất nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ, mới được ghi nhận và đánh giá đầy đủ", CNN dẫn lời Pendlebury.
Henri B. Kagan, sinh năm 1930 ở Boulogne-Billancourt, Pháp và nhận bằng tiến sĩ năm 1960 ở trường Collège de France, sau đó ông trở thành giáo sư danh dự ở Đại học Paris-Sud. Kenso Soai sinh năm 1950 ở Hiroshima, Nhật Bản và lấy bằng tiến sĩ năm 1979 ở Đại học Tokyo. Hiện nay, ông là giáo sư danh dự ở Đại học Khoa học Tokyo, Nhật Bản.
Năm ngoái, ba nhà khoa học Susumu Kitagawa (Nhật Bản), Richard Robson (Anh) và Omar M. Yaghi (Mỹ) giành giải Nobel Hóa học nhờ tạo ra cấu trúc phân tử mới với khoảng trống lớn mà khí gas và những hóa chất khác có thể chảy qua (cho phép các phân tử tự do đi vào và thoát ra).
Nobel là giải thưởng quốc tế do Quỹ Nobel tại Stockholm lập ra từ năm 1901 dựa trên tài sản của Alfred Nobel, nhà phát minh kiêm doanh nhân Thụy Điển. Giải được trao thường niên cho những cá nhân và tổ chức có cống hiến nổi bật trong các lĩnh vực Y sinh, Hóa học, Vật lý, Văn học, Hòa bình. Năm 1968, Ngân hàng Trung ương Thụy Điển lập ra Giải thưởng của Ngân hàng Thụy Điển cho Khoa học kinh tế để tưởng nhớ Nobel, còn gọi là giải Nobel Kinh tế.
Người thắng giải Nobel được nhận huy chương, bằng chứng nhận cá nhân và một khoản tiền thưởng không cố định. Số tiền thưởng năm nay là 12 triệu krona Thụy Điển (khoảng 1,2 triệu USD), tăng 1 triệu krona so với năm ngoái, chia đều cho các nhà khoa học nhận giải.
Năm 1901-2025, giải thưởng được trao 633 lần cho 1.026 cá nhân và tổ chức trên thế giới. Trong đó, giải Nobel Hóa học đã được trao 117 lần cho 200 học giả. Một số nhà khoa học nhận giải hai lần như Frederick Sanger và Barry Sharpless, nên có 198 cá nhân từng đoạt giải. Tính đến nay, người trẻ nhất là Frédéric Joliot nhận giải Nobel Hóa học vào năm 1935 ở tuổi 35 cùng với vợ ông, Irène Joliot-Curie. Người cao tuổi nhất trở thành chủ nhân giải Nobel Hóa học là John B. Goodenough, nhận giải vào năm 2019 khi đã 97 tuổi.
An Khang tổng hợp