Nơi an nghỉ của hoàng thái hậu cuối cùng triều Nguyễn

Lăng mộ Đoan Huy Hoàng thái hậu (1890-1980), mẹ vua Bảo Đại, nằm trên một quả đồi nhỏ ở phường Thủy Xuân, gần với lăng vua Đồng Khánh.

Lăng bà Từ Cung được xây dựng theo kiến trúc giống như lăng Vạn Vạn của bà Tiên Cung, vợ vua Đồng Khánh. Xung quanh lăng được người dân địa phương trồng chè và các loại hoa màu.

Từ Cung Hoàng thái hậu tên thật là Hoàng Thị Cúc, là hoàng thái hậu cuối cùng của triều Nguyễn. Bà là mẹ ruột của vua Bảo Đại (1926-1945), vị vua cuối cùng của triều Nguyễn.

Sau khi triều Nguyễn kết thúc năm 1945, bà Từ Cung cùng Nam Phương Hoàng hậu về cung An Định sinh sống. Từ năm 1955, bà Từ Cung về ngôi nhà hai tầng ở 145 đường Phan Đình Phùng, phường Thuận Hóa, sinh sống cho đến lúc qua đời năm 1980.

Hiện nhà lưu niệm bà Từ Cung được Sở Văn hóa Thể thao TP Huế giao Bảo tàng Mỹ thuật Huế quản lý song tòa nhà vẫn bỏ hoang, khóa trái cửa. Bên trong nhà vẫn đang lưu giữ án thờ và chân dung bà Từ Cung.

Được xây dựng sau khi triều Nguyễn kết thúc, lăng mộ bà Từ Cung có quy mô không kém các lăng mộ hoàng thái hậu đời trước. Lăng được xây dựng bằng bêtông gồm hai vòng thành bảo vệ huyệt mộ bên trong.

Lối duy nhất vào tẩm mộ được xây dựng cổng vòm chạm khắc hoa văn tinh xảo. Hệ thống cửa được làm bằng sắt nguyên khối.

Bên trên vòm cửa được trang trí nhiều hoa văn hoạt tiết gồm hình chim phụng hoàng, đàn tỳ bà. Đây là những hoa văn quen thuộc trên lăng mộ hoàng gia triều Nguyễn, tượng trưng cho nữ giới.

Chính giữa khu lăng mộ là tẩm mộ hình chữ nhật bằng đá và bêtông, được tạo dáng như ngôi nhà nhỏ với mái giả ngói âm dương chạm trên phiến đá lớn. Xung quanh được chạm nổi hình phụng hoàng bay trên mây, ngậm dây đeo cổ đồ thư. Sân nền được đổ bêtông.

Hệ thống bình phong được xây dựng theo mô típ của kiến trúc lăng hoàng gia triều Nguyễn.

Phía trước lăng là hai trụ biểu cao hơn 5 m, sân trước lăng được chia thành 3 tầng rõ rệt. Hai bên được xây dựng lan can khắc hình hoa sen.

Những ngày gần đây, nhiều cây cao lớn xung quanh lăng được người dân chặt hạ. Một số cây đổ vào hệ thống lan can của lăng.

Miếu thờ bên ngoài lăng Từ Cung Hoàng thái hậu trơ trọi khi cây cối xung quanh lăng bị chặt hạ.

Từ lăng của Đoan Huy Hoàng thái hậu có thể nhìn thấy rõ lăng vua Đồng Khánh. Xung quanh lăng trước đây được bao bọc bởi nhiều cây xanh song gần đây bị chặt hạ, nhiều nhà cửa được xây dựng khu vực này.

UBND phường Thủy Xuân cho biết khu vực người dân xây dựng nhà ở gần lăng Từ Cung được quy hoạch làm đất ở, không xâm phạm đất di tích.

Võ Thạnh