Trong cuốn sách nổi tiếng "Thiên tài trong mỗi chúng ta", tác giả David Shenk từng nhấn mạnh rằng trí thông minh hay sự sáng tạo không phải là món quà bẩm sinh có sẵn, mà là kết quả của một quá trình rèn luyện não bộ liên tục thông qua thử thách.
Thế nhưng, hãy nhìn vào thực tế ngày hôm nay: Một đứa trẻ mười tuổi gặp bài toán khó, thay vì cắn bút suy nghĩ hay lật mở từng trang sách, phản xạ đầu tiên của em là gõ câu lệnh vào ChatGPT hay Gemini.
Chỉ sau ba giây, một lời giải hoàn chỉnh hiện ra. Bức tranh ấy không còn là chuyện hư cấu, mà đang diễn ra trong từng căn phòng, trên từng chiếc máy tính bảng của nhiều gia đình Việt Nam.
Chúng ta tự hào vì con trẻ tiếp cận công nghệ sớm, nhưng lại vô tình nhắm mắt trước một thực tế đáng quan ngại: Việc trao trí tuệ nhân tạo (AI) vào tay trẻ em khi các em chưa đủ "sức đề kháng" về mặt tư duy đang âm thầm tước đi của các em những phẩm chất người nhất.
Nhà tâm lý học Jean Piaget từng chỉ ra rằng, trẻ em phát triển tư duy logic thông qua quá trình va chạm, thao tác trực tiếp với thế giới và tự sửa chữa sai lầm. Quá trình đó cần thời gian, sự kiên nhẫn và cả những giọt mồ hôi của sự bế tắc.
Khi AI xuất hiện như một "ông Bụt" đáp ứng mọi yêu cầu ngay lập tức, chuỗi phát triển tự nhiên này bị cắt đứt phũ phàng:
- Bộ não lười biếng: Giống như một cơ bắp nếu không vận động sẽ dần teo tóp, khả năng phân tích và tổng hợp của trẻ sẽ thoái hóa nếu mọi câu hỏi đều có sẵn đáp án.
Trẻ không còn học cách "tìm đường", mà chỉ học cách "xin chỉ đường". •
Mất khả năng chịu đựng thất bại: Việc nhận kết quả tức thì (instant gratification) khiến trẻ mất đi sự kiên nhẫn.
Một đứa trẻ quen với việc AI giải toán trong vài giây sẽ rất dễ nản lòng, buông xuôi khi đối mặt với một vấn đề phức tạp trong đời thực - nơi không có thuật toán nào cho ra đáp án ngay lập tức.
Năm 2023, báo chí quốc tế từng rúng động trước những vụ việc người dùng trẻ tuổi nảy sinh tình cảm sâu sắc, thậm chí bị thao túng tâm lý bởi các chatbot AI được lập trình để "luôn luôn thấu hiểu".
AI không biết mệt mỏi, không phán xét, luôn lắng nghe và phản hồi bằng những lời lẽ ngọt ngào nhất được tối ưu hóa theo tâm lý người dùng.
Nhưng cuộc đời thực thì không vận hành như vậy:
Trốn chạy khỏi sự phức tạp của con người: Mối quan hệ giữa người với người vốn đầy vấp váp, cần sự lắng nghe, thỏa hiệp và bao dung. Khi trẻ quen tương tác với một "người bạn AI" hoàn hảo, các em sẽ cảm thấy giao tiếp ngoài đời thực quá phiền phức và mệt mỏi.
Xói mòn lòng thấu cảm: Sự thấu cảm không sinh ra từ những dòng lệnh, mà từ ánh mắt, cử chỉ, từ việc nhìn thấy giọt nước mắt của bạn bè hay nụ cười của cha mẹ.
Một cỗ máy dù thông minh đến đâu cũng chỉ bắt chước ngôn ngữ chứ không có trái tim. Trẻ lớn lên trong sự vỗ xoa của AI rất dễ trở nên vô cảm trước những nỗi đau đời thực. Vì trẻ em như tờ giấy trắng, chưa đủ vốn sống và tư duy phản biện để nhận diện đâu là sự thật.
Trong khi đó, các mô hình ngôn ngữ lớn vẫn thường xuyên gặp hiện tượng "ảo giác AI" (hallucination) - tức là đưa ra những thông tin sai lệch nhưng với một giọng điệu vô cùng tự tin và thuyết phục. Hãy tưởng tượng một đứa trẻ học lịch sử, địa lý hay các chuẩn mực đạo đức thông qua những câu trả lời "xanh rờn" nhưng lệch lạc của AI mà không hề có sự kiểm chứng.
Sự nguy hại không chỉ dừng lại ở kiến thức sai, mà là sự lệch chuẩn trong thế giới quan. Hơn nữa, khi mọi bức tranh đều do AI vẽ, mọi bài văn đều do AI viết, cái gọi là "dấu ấn cá nhân" hay "sự sáng tạo thuần khiết" của đứa trẻ sẽ bị bàng quan nuốt chửng bởi những thuật toán rập khuôn. Ấy vậy, trí tuệ nhân tạo bản chất không phải là kẻ thù.
Đó là đỉnh cao tri thức của nhân loại, là công cụ tuyệt vời để mở ra những giới hạn mới. Nhưng đưa AI cho một đứa trẻ quá sớm mà không có sự định hướng, cũng giống như việc giao chiếc xe thể thao phân khối lớn cho một đứa trẻ chưa từng học đi xe đạp: sự thích thú ban đầu có thể trả giá bằng những tổn thương rất dài về sau.
Chính bởi thế, giáo dục không phải là điền đầy một chiếc bình trống, mà là thắp sáng một ngọn lửa. Đừng để ngọn lửa tò mò, tư duy và cảm xúc tự nhiên của trẻ em bị dập tắt bởi sự tiện lợi lạnh ngắt của những cỗ máy. Trước khi dạy trẻ cách ra lệnh cho AI, hãy dạy trẻ cách tự mình suy nghĩ và cảm nhận cuộc sống bằng chính đôi mắt và trái tim của con người.
Nguyen Hoang Phu