Thực hiện chủ trương cải cách thủ tục hành chính, Nghị quyết số số 19/2026/NQ-CP về cắt giảm, phân cấp, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh có hiệu lực ngày 29/4/2026 đã được ban hành.
Trong Nghị quyết có nội dung quy định bãi bỏ điều kiện cấp giấy phép phân phối sản phẩm thuốc lá quy định, giấy phép bán buôn sản phẩm thuốc lá và giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá.
Thực hiện chủ trương này, Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 1040/QĐ-BCT ngày 2/5/2026 công bố bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ trong lĩnh vực thuốc lá. Sau đó, các địa phương cũng ban hành văn bản thông báo về việc bãi bỏ các quy định liên quan đến cấp Giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá trên địa bàn.
Các tổ chức, cá nhân, hộ kinh doanh khi tham gia hoạt động kinh doanh bán lẻ sản phẩm thuốc lá điếu truyền thống sẽ không phải thực hiện thủ tục xin cấp giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá từ cơ quan nhà nước có thẩm quyền. Các địa phương cũng dừng tiếp nhận và giải quyết những thủ tục hành chính liên quan đến cấp mới, cấp lại, sửa đổi, bổ sung Giấy phép bán lẻ sản phẩm thuốc lá.
Cũng theo định hướng này, ngày 18/5/2026, Chính phủ ban hành Nghị quyết số 66.18/2026/NQ-CP về phân quyền, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính, điều kiện kinh doanh nhằm tạo điều kiện thuận lợi, đơn giản hóa thủ tục hành chính cho người dân và hộ kinh doanh.
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Một cửa hàng tạp hóa với nhiều sản phẩm được bày bán (Ảnh: Hoàng Lam).
Cắt giảm giấy phép, đổi mới cách thức quản lý
Việc cắt giảm thủ tục cấp phép trong lĩnh vực thuốc lá có ý nghĩa đáng chú ý. Bởi lẽ thuốc lá là ngành hàng chịu sự quản lý chặt chẽ của nhà nước. Điều đó cho thấy cải cách hành chính không chỉ là loại bỏ một số yêu cầu về hồ sơ, giấy tờ mà còn đặt ra vấn đề lựa chọn công cụ quản lý phù hợp với đặc thù của từng hoạt động.
Trước đây, các chủ thể tham gia phân phối, bán buôn và bán lẻ thuốc lá phải thực hiện những thủ tục cấp phép tương ứng. Việc chuẩn bị hồ sơ, xin cấp mới hoặc điều chỉnh giấy phép đòi hỏi thời gian, nhân lực và chi phí, đặc biệt đối với những hộ kinh doanh quy mô nhỏ.
Khi các thủ tục này không còn được thực hiện, doanh nghiệp và hộ kinh doanh có điều kiện dành nhiều nguồn lực hơn cho hoạt động kinh doanh và đáp ứng các nghĩa vụ pháp lý khác. Tuy nhiên, đối với sản phẩm thuốc lá, hoạt động sản xuất và nhập khẩu vẫn chịu sự điều chỉnh của pháp luật chuyên ngành, bao gồm các cơ chế kiểm soát nguồn cung. Tại khâu lưu thông, các tổ chức, cá nhân kinh doanh tiếp tục phải tuân thủ quy định về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn, chứng từ, phòng, chống tác hại của thuốc lá và các nghĩa vụ có liên quan.
Như vậy, việc bãi bỏ thủ tục cấp phép không đồng nghĩa với loại bỏ trách nhiệm tuân thủ pháp luật hay các công cụ kiểm soát đang được áp dụng. Điều cần phân biệt là yêu cầu quản lý đối với sản phẩm thuốc lá và phương thức kiểm soát từng chủ thể trong hệ thống phân phối.
Ở góc độ thực thi, việc tăng cường kiểm tra nguồn gốc hàng hóa, giám sát hoạt động lưu thông và xử lý thuốc lá nhập lậu, hàng giả có thể góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát thị trường. Cùng với đó, các hệ thống dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và truy xuất nguồn gốc, nếu được kết nối phù hợp, có thể hỗ trợ cơ quan chức năng xác định chủ thể kinh doanh, đối chiếu giao dịch và phát hiện dấu hiệu bất thường.
Cách tiếp cận này tạo điều kiện chuyển trọng tâm từ thẩm định hồ sơ trước khi kinh doanh sang giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm trong quá trình hoạt động. Thay vì phân bổ nguồn lực đồng đều cho các thủ tục cấp phép, cơ quan quản lý có thể tập trung kiểm tra những hoạt động có nguy cơ vi phạm cao hơn.
Tuy nhiên, hiệu quả của phương thức quản lý này cần được đánh giá qua thực tiễn phát hiện, ngăn chặn và xử lý vi phạm. Việc cắt giảm thủ tục chỉ thực sự đạt mục tiêu khi doanh nghiệp, hộ kinh doanh được giảm gánh nặng hành chính, đồng thời cơ quan chức năng vẫn có đủ công cụ để kiểm soát thị trường và bảo vệ sức khỏe cộng đồng.
Tiếp nối tinh thần cải cách trong các quy định mới
Việc thay đổi phương thức quản lý tại khâu phân phối, bán buôn và bán lẻ cũng đặt ra một yêu cầu rộng hơn, đó là những quy định được ban hành tiếp theo cần bảo đảm tính đồng bộ với kết quả cải cách đã thực hiện. Nếu các thủ tục được cắt giảm lại được thay thế bằng những nghĩa vụ hành chính có tính chất tương tự hoặc những yêu cầu khó áp dụng, hiệu quả cải cách có thể bị hạn chế.
Yêu cầu này cần được xem xét trong quá trình hoàn thiện dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, đặc biệt đối với đề xuất cấm trưng bày sản phẩm tại cơ sở bán buôn, bán lẻ.
Tại Phiên họp thứ 6 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội diễn ra ngày 21/9, dự án Luật đã được đưa ra xem xét, cho ý kiến. Liên quan đến quy định cấm trưng bày thuốc lá, Phó Chủ tịch Quốc hội yêu cầu tiếp tục nghiên cứu, chỉnh lý, bảo đảm các quy định rõ ràng, khả thi, có thể kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm trong thực tế.
Từ góc độ thực thi, yêu cầu này đặt ra vấn đề xác định đúng đối tượng, phạm vi áp dụng và cách thức kiểm soát. Một quy định nhằm hạn chế sự tiếp xúc của công chúng với hình ảnh sản phẩm cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm hoạt động của từng nhóm cơ sở kinh doanh, đồng thời tránh làm phát sinh những nghĩa vụ ngoài mục tiêu quản lý.
Bên cạnh đó, những quy định tác động trực tiếp đến hoạt động tại điểm bán cũng cần có hướng dẫn cụ thể, dễ hiểu và có khả năng thực hiện thống nhất. Điều này không chỉ giúp doanh nghiệp, hộ kinh doanh chủ động tuân thủ mà còn tạo căn cứ rõ ràng cho lực lượng chức năng khi kiểm tra, xử lý vi phạm.
Quan trọng hơn, tinh thần cải cách cần được duy trì xuyên suốt quá trình hoàn thiện chính sách: giảm những thủ tục không cần thiết nhưng không giảm trách nhiệm quản lý; tăng cường kiểm soát những hành vi có nguy cơ gây hại nhưng không làm phát sinh chi phí tuân thủ thiếu tương xứng.
Việc bãi bỏ thủ tục cấp phép phân phối, bán buôn và bán lẻ thuốc lá đã tạo ra một hướng tiếp cận mới trong quản lý ngành hàng đặc thù. Để phát huy kết quả này, các quy định tiếp theo nên được xây dựng trên cơ sở đánh giá đầy đủ tác động, xác định đúng phạm vi và lựa chọn phương thức thực thi phù hợp.
Hiệu quả bảo vệ sức khỏe cộng đồng cần được xác định bằng kết quả quản lý thực chất, thay vì chỉ bằng số lượng thủ tục hay mức độ chặt chẽ của quy định. Khi những thành quả cải cách được duy trì đồng thời với việc hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát, chính sách có thể vừa bảo đảm mục tiêu kiểm soát tác hại thuốc lá, vừa tạo môi trường pháp lý ổn định, minh bạch để doanh nghiệp và hộ kinh doanh thực hiện đúng trách nhiệm của mình.