Hồ Gươm không chỉ được nhận diện bằng mặt nước, những di tích hay công trình kiến trúc quanh hồ. Ký ức về nơi này còn được tạo nên từ những hoạt động rất đời thường của người dân.
Khi Hà Nội nghiên cứu điều chỉnh quy hoạch Hồ Gươm và phụ cận, bài toán không chỉ là giữ hay thay đổi công trình. Những lớp lịch sử cần tiếp tục được nhận biết, trong khi không gian mới cũng phải tạo điều kiện để nghệ thuật và hoạt động cộng đồng hiện diện thường xuyên mà không lấn át di sản và nhịp sống vốn có.
Với chị Nguyễn Thị Thu Nga, Hồ Gươm gắn với chị từ bé đến lúc trưởng thành. Chị đồng tình với việc mở rộng không gian Hồ Gươm nhưng mong quá trình thay đổi vẫn bảo tồn những gì thuộc về Hà Nội xưa.
Gắn bó với Hồ Gươm qua những sinh hoạt thường ngày, chị Nguyễn Thị Bích Liên hàng tuần đạp xe quanh hồ, ngắm cảnh, chụp ảnh và tận hưởng không khí, đặc biệt vào những ngày mùa thu trong lành, mát mẻ.
“Tôi tán thành việc phát triển không gian văn hóa xứng tầm Thủ đô. Đương nhiên là người Hà Nội muốn Hà Nội phát triển và đẹp hơn. Mong muốn là một chuyện, nhưng quy hoạch như thế nào để thuận mắt mọi người và giữ lại hồn cốt của Hà Nội xưa”, chị Bích Liên chia sẻ với PV Tiền Phong.
Với ông Nguyễn Vượng (83 tuổi), việc tập thể dục buổi sáng ở Hồ Gươm gần như là lịch trình cố định trong nhiều thập kỷ. Dù đi đâu, sau cùng ông cũng phải vòng về Hồ Gươm.
Ông tâm đắc với việc tổ chức phố đi bộ Hồ Gươm, tạo thêm không gian vui chơi, giải trí cho người dân và du khách cuối tuần. Ông trông chờ những thay đổi trong tương lai như quảng trường và nhà ga metro cạnh Hồ Gươm.
Tuy vậy, ông cho rằng dù thay đổi ra sao, những yếu tố đã trở thành một phần nhận diện của khu vực như tháp Hòa Phong, cầu Thê Húc, đền Ngọc Sơn vẫn cần được giữ gìn. Ông mong không gian phố đi bộ có thể mở rộng, có thêm nơi vui chơi và giao lưu văn hóa.
Chị Tạ Thị Liên Hoan coi Hà Nội là quê hương thứ hai sau hơn 30 năm sống ở thủ đô. Hồ Gươm với chị giống như “bến đỗ” cảm xúc, dù buồn hay vui đều có thể tìm đến.
“Khu bờ hồ bây giờ khác xưa rất nhiều. Ngày xưa đơn sơ, đường đi nhỏ hẹp. Cảnh quan bây giờ đẹp hơn, từ cây, hoa đến đường đi đều có người chăm sóc mỗi ngày”, chị nói.
Chị Liên Hoan tin Hồ Gươm có thể tiếp tục được chỉnh trang, nhưng vẫn neo lại mảnh ký ức của những người gắn bó với nơi này.
Lương Thị Thoa - sinh viên Trường Quốc tế - Đại học Quốc gia Hà Nội - thường đến Hồ Gươm vào cuối tuần. Thoa cho rằng không gian phố đi bộ mang lại lợi ích cho đời sống tinh thần của người sinh sống, làm việc và học tập tại Hà Nội.
Bởi vậy, câu hỏi khi tái cấu trúc khu vực không chỉ là công trình nào được giữ lại hay xây mới, mà còn là những mối liên hệ giữa lịch sử, cảnh quan và đời sống ấy được tiếp nối ra sao.
PGS.TS.KTS Phạm Thúy Loan - nguyên Phó Viện trưởng Viện Kiến trúc quốc gia - cho rằng trước mọi quyết định cải tạo, tái cấu trúc, hạ giải hay xây dựng mới, cần nắm bắt thấu đáo những giá trị làm nên bản sắc, tính độc nhất hay “hồn nơi chốn” của không gian Hồ Gươm, đồng thời trả lời câu hỏi phát triển đương đại như thế nào để không làm mất đi những giá trị đó.
Theo bà Loan, Hồ Gươm cần được đánh giá ở cấp độ “nơi chốn”, chứ không chỉ ở cấp độ từng công trình. Giá trị của khu vực không chỉ nằm ở mặt hồ, cây xanh, các di tích hay những công trình kiến trúc đẹp, mà ở mối quan hệ giữa cảnh quan tự nhiên, di tích, không gian mở, khu phố cổ, khu phố Pháp, mạng lưới đường phố, các công trình công cộng, hoạt động văn hóa - xã hội và đời sống thường nhật của người dân.
Không gian Hồ Gươm cũng có thể được nhìn nhận như nơi lịch sử được viết tiếp qua nhiều thời kỳ. Vì thế, theo bà, giá trị của nơi chốn không nằm ở việc tái tạo một thời điểm cụ thể trong quá khứ, mà ở khả năng để người ta nhận biết và cảm nhận nhiều lớp lịch sử cùng tồn tại.
Ở đây cần phân biệt rõ giữa bảo tồn, phục dựng, tái hiện và sáng tạo. Bảo tồn là giữ lại những yếu tố lịch sử còn hiện hữu cùng tính xác thực, phục dựng đòi hỏi căn cứ tư liệu đủ tin cậy, còn tái hiện hay gợi nhắc chủ yếu giúp công chúng nhận biết một lớp lịch sử đã mất.
Sáng tạo lại thuộc về nhu cầu của hiện tại. Với không gian tích tụ nhiều lớp thời gian như Hồ Gươm, điều quan trọng không phải lựa chọn một thời kỳ để tái tạo, mà là để cái mới không xóa dấu vết cổ xưa, người đi qua vẫn có thể đọc được quá trình biến đổi của đô thị.
Từ cách nhìn này, PGS.TS.KTS Phạm Thúy Loan cho rằng cần đặc biệt thận trọng với phương án nghiên cứu hạ giải một số công trình tại khu vực Bưu điện Hà Nội đồng thời nghiên cứu gợi nhắc, tái hiện hình ảnh, hình thái chùa Báo Ân.
“Tái hiện hình ảnh lịch sử” không thể được đánh đồng với “bảo tồn di sản lịch sử”. Không nên hy sinh một lớp lịch sử đang tồn tại để tái hiện một hình ảnh lịch sử đã mất.
Bà đề xuất nguyên tắc: bảo tồn trước - thích ứng sau - thay thế cuối cùng. Thứ tự ưu tiên nên là bảo tồn và bảo trì, cải tạo và thích ứng, tích hợp cũ và mới, chỉ hạ giải khi chứng minh được những phương án trên không khả thi.
Một công trình có thể không phải là “di tích” theo nghĩa hẹp nhưng vẫn là thành phần quan trọng của cấu trúc, tính xác thực và bản sắc khu đô thị lịch sử.
Với công trình xây dựng mới, tiêu chí quan trọng không chỉ là đẹp mà phải hài hòa với nơi chốn. Ngoài hình thức, vật liệu hay chiều cao, cần đánh giá tác động của công trình tới tính liên tục lịch sử, khả năng đọc các lớp lịch sử, khoảng trống và mặt nước, trục nhìn, tỷ lệ giữa con người và không gian cũng như đời sống công cộng.
Một công trình kiến trúc xuất sắc, theo PGS.TS Phạm Thúy Loan, vẫn có thể không phù hợp nếu làm thay đổi bản chất của nơi chốn.
Bà nhìn nhận Hồ Gươm là không gian công cộng dân sự, nơi nhiều thế hệ gặp gỡ, nghỉ ngơi, tập thể dục, trò chuyện, tham gia hoạt động văn hóa và hình thành ký ức. Sự hiện diện của nhiều nhóm người và nhiều hoạt động khác nhau tạo nên tính dung chứa đặc biệt của khu vực.
Bởi vậy, nếu tái cấu trúc làm gia tăng quá mức quảng trường “cứng”, công trình biểu tượng, thương mại, không gian ngầm và hoạt động sự kiện, cần đánh giá liệu sự cân bằng vốn có của Hồ Gươm có bị phá vỡ hay không.
“Một quảng trường lớn hơn không đương nhiên tạo ra không gian công cộng tốt hơn. Một không gian có nhiều chức năng hơn không đương nhiên tạo ra nơi chốn có giá trị hơn”, KTS Phạm Thúy Loan nhận định.
Nhưng giữ những lớp lịch sử không có nghĩa biến Hồ Gươm thành không gian tĩnh. Đời sống thường ngày và các hoạt động văn hóa cũng là một phần tạo nên giá trị nơi chốn. Vấn đề tiếp theo là nghệ thuật nên hiện diện như thế nào và với quy mô nào trong một không gian vừa là di sản, vừa là nơi sinh hoạt của cộng đồng.
Bởi vậy, bảo tồn Hồ Gươm không đồng nghĩa với giữ nguyên trạng hay hạn chế mọi hoạt động mới. Nếu ký ức đô thị được tạo nên cả bởi cách con người sử dụng không gian, thì những hoạt động văn hóa đương đại cũng có thể trở thành một lớp ký ức mới. Vấn đề là quy mô, tần suất và cách tổ chức phải tương thích với sức chịu tải của khu vực, để nghệ thuật làm giàu thêm trải nghiệm nơi chốn thay vì biến di sản thành phông nền cho sự kiện.
Từ góc nhìn của người trực tiếp tổ chức các chương trình nghệ thuật, đạo diễn Phạm Hoàng Giang - Tổng đạo diễn Festival Thăng Long - Hà Nội 2026 - cho rằng Hồ Gươm là không gian đặc biệt của Hà Nội, gắn với lịch sử, văn hóa và những giá trị thanh lịch, cổ kính của Thủ đô.
Việc tổ chức các chương trình nghệ thuật, sự kiện văn hóa tại đây có sức hút lớn, đồng thời mở ra cơ hội kết nối di sản với du lịch, dịch vụ và quảng bá hình ảnh Hà Nội.
Tuy nhiên, tổ chức sự kiện tại Hồ Gươm hiện còn gặp nhiều khó khăn do chưa có sân khấu được quy hoạch, thiết kế chuyên biệt. Các điều kiện về giao thông, hậu cần, vận chuyển và lắp đặt thiết bị cũng hạn chế, ảnh hưởng đến quy mô chương trình và khả năng sáng tạo của nhà sản xuất, đạo diễn.
Bài toán vì thế không dừng ở việc có hay không một sân khấu. Muốn hoạt động văn hóa diễn ra thường xuyên, hạ tầng phải xử lý đồng thời dòng người, giao thông, điện - nước, vệ sinh, vận chuyển thiết bị, tiếng ồn, an toàn và tác động tới cư dân xung quanh.
Nếu những điều kiện này tiếp tục phụ thuộc vào giải pháp tạm thời cho từng sự kiện, không gian mới có thể rộng hơn nhưng chưa chắc đã vận hành tốt hơn. Ngược lại, hạ tầng được tính toán linh hoạt ngay từ đầu sẽ giúp giảm mức độ can thiệp mỗi lần tổ chức chương trình và hạn chế xung đột với cảnh quan, di sản.
Từ thực tế đó, ông đánh giá phương án sân khấu ngoài trời có sức chứa khoảng 5.000 chỗ ngồi là hướng đi phù hợp. Tuy nhiên, không gian này cần được tính toán đủ tầm, thiết kế linh hoạt và có công năng đa dạng, không chỉ phục vụ những chương trình lớn mà còn đáp ứng lễ hội, biểu diễn nghệ thuật và hoạt động cộng đồng.
Khi không có sự kiện, khu vực có thể trở thành công viên, vườn hoa, không gian trưng bày nghệ thuật sắp đặt hoặc giới thiệu làng nghề, văn hóa, di sản Hà Nội. Theo đạo diễn, cách tổ chức như vậy giúp không gian hiện diện thường xuyên trong đời sống đô thị thay vì trở thành một sân khấu chỉ được sử dụng vào những dịp đặc biệt.
“Chúng ta phải lựa chọn các sự kiện, quy hoạch xem dạng sự kiện nào được làm ở đây, mang tính biểu trưng chứ không cho phép tràn lan”, đạo diễn Phạm Hoàng Giang nói.
Theo ông, việc tổ chức sân khấu phải đi cùng yêu cầu kiểm soát về thiết kế, quy mô, nội dung và tần suất sự kiện. Không gian biểu diễn cần hài hòa với cảnh quan, giữ được nét cổ kính, thanh tao của Hồ Gươm và không ảnh hưởng đến giá trị di sản.
Nếu được nghiên cứu phù hợp, đây có thể trở thành điểm kết nối nghệ thuật, di sản và du lịch. Du khách đến Hồ Gươm không chỉ tham quan mà còn có thể thưởng thức biểu diễn, tìm hiểu văn hóa bản địa, tiếp cận sản phẩm làng nghề và những giá trị đặc trưng của Hà Nội.
Tuy nhiên, khai thác Hồ Gươm không đồng nghĩa với tổ chức sự kiện dày đặc hay thương mại hóa không gian di sản. Điều quan trọng là lựa chọn những chương trình có chất lượng, mang tính biểu trưng và phù hợp với cảnh quan. Sự bình yên, thanh lịch của Hồ Gươm cần được đặt song song với những hoạt động văn hóa có sức sống.
Khi các hoạt động biểu diễn, trưng bày, giới thiệu làng nghề và quảng bá văn hóa được tổ chức có chọn lọc, Hồ Gươm có thể trở thành một không gian văn hóa gắn với du lịch và dịch vụ, tạo thêm trải nghiệm cho công chúng và giá trị cho cộng đồng. Đó cũng là cách để văn hóa tạo thêm giá trị cho đô thị.
Ông nhấn mạnh sân khấu ngoài trời chỉ phát huy hiệu quả khi được đặt trong quy hoạch tổng thể, tính toán đồng bộ các yếu tố bảo tồn, cảnh quan, giao thông, môi trường, dịch vụ và hoạt động văn hóa.
Một đời sống văn hóa thường xuyên quanh Hồ Gươm không chỉ được tạo nên từ những sân khấu hàng nghìn chỗ hay các festival, concert lớn.
Ngay tại Nhà Bát Giác - Vườn hoa Lý Thái Tổ, chương trình Âm nhạc cuối tuần cho thấy một cách khác để đưa nghệ thuật vào không gian công cộng quanh Hồ Gươm.
Chương trình được tổ chức vào chiều Chủ nhật, với sự tham gia của NSƯT Quyền Văn Minh cùng các nghệ sĩ, giảng viên và sinh viên nghệ thuật. Từ jazz, chương trình được định hướng mở rộng sang nhiều loại hình như nghệ thuật dân gian, cổ điển, nhạc trẻ.
Khác với những chương trình cần sân khấu lớn và hệ thống hậu cần phức tạp, mô hình này đưa biểu diễn nghệ thuật vào một không gian công cộng sẵn có. Người dân, du khách đang đi bộ quanh Hồ Gươm có thể dừng lại thưởng thức, khiến hoạt động nghệ thuật trở thành một phần của sinh hoạt cuối tuần thay vì chỉ xuất hiện trong những dịp lễ hội hay sự kiện đặc biệt.
Trước Âm nhạc cuối tuần, khu vực Lý Thái Tổ cũng từng có Luala concert với các chương trình hòa nhạc đường phố vào chiều Chủ nhật. Những mô hình này gợi ra một cách tiếp cận khác đối với đời sống văn hóa quanh Hồ Gươm. Không nhất thiết mọi hoạt động đều phải tăng quy mô, sức chứa hay dựng những sân khấu lớn.
Những chương trình nhỏ, định kỳ có thể hiện diện thường xuyên mà vẫn giữ được sự gần gũi với người đi bộ và nhịp sống khu vực.
Điều đó gợi ra cách tổ chức đời sống văn hóa theo nhiều lớp: sự kiện lớn chỉ diễn ra ở những thời điểm và địa điểm phù hợp,chương trình quy mô vừa có thể tạo nhịp sinh hoạt định kỳ, còn biểu diễn nhỏ, nghệ thuật đường phố, trưng bày hay hoạt động cộng đồng có thể len vào các không gian sẵn có.
Một hệ sinh thái như vậy giúp Hồ Gươm có sức sống văn hóa thường xuyên mà không buộc mọi hoạt động phải chạy theo quy mô, sức chứa và mật độ sự kiện.
Đây cũng là khoảng trống cần được tính đến nếu Hồ Gươm được tổ chức lại thành một hệ thống không gian văn hóa lớn hơn. Khi đó, bài toán không chỉ là có thêm một sân khấu lớn, mà là tạo điều kiện cho những loại hình văn hóa với quy mô và tần suất khác nhau cùng tồn tại.
Tái cấu trúc Hồ Gươm vì thế không chỉ nằm ở việc không gian mới sẽ rộng hơn hay có thêm bao nhiêu công trình.
Điều quan trọng hơn là sau những thay đổi, người ta vẫn có thể nhận ra những lớp thời gian của Hồ Gươm, vẫn có thể đi bộ, nghỉ ngơi, gặp gỡ như một phần của đời sống thường ngày, đồng thời có thêm cơ hội tiếp cận nghệ thuật.
Đó cũng là bài toán cân bằng giữa một Hồ Gươm mang tính biểu tượng và một Hồ Gươm trở thành một phần của đời sống đô thị mỗi ngày.
Thước đo của tái cấu trúc Hồ Gươm không phải có thêm bao nhiêu mét vuông quảng trường hay bao nhiêu nghìn chỗ ngồi, mà là không gian ấy được sống như thế nào sau khi hoàn thành.