Tại phiên thảo luận Các ngành kinh tế mới: Khai thác tiềm năng kinh tế tầm thấp, trong khuôn khổ Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2026, bà Bùi Minh Phương, Viện phó Viện Phát triển Không gian tầm thấp (VASA), cho biết thị trường thiết bị bay không người lái (UAV) tại Việt Nam được dự báo có thể chạm mốc 10 tỷ USD vào năm 2035 và hướng tới tỷ lệ nội địa hóa 85% vào năm 2045. Thực tế cũng ghi nhận bước tiến tự phát đầy ấn tượng với hơn 3.000 drone nông nghiệp đang hoạt động hiệu quả tại Đồng bằng sông Cửu Long.
Thế nhưng, đằng sau bức tranh thị trường ngàn tỷ ấy lại là một thực tế sinh tồn khốc liệt. Dù nhấn mạnh nền kinh tế tầm thấp rất tiềm năng nhưng bà Nguyễn Thị Hải Hằng, Phó Chủ tịch Liên minh Kinh tế tầm thấp, nguyên Giám đốc Học viện Hàng không Việt Nam, đã chia sẻ một câu chuyện của một người sáng lập một startup công nghệ bị vợ đặt trước lựa chọn nghiệt ngã - phải dừng làm UAV nếu muốn giữ gìn mái ấm gia đình. Điều này cho thấy kinh tế tầm thấp vẫn nhiều rào cản.
Theo các chuyên gia, nút thắt “cơm áo không đùa với công nghệ” của các startup xuất phát từ nút thắt thể chế, đặc biệt là cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox). Bà Hằng cho rằng nhiều đợt thử nghiệm gần đây mới dừng ở mức “trình diễn công nghệ”. Khi các ứng dụng bay chỉ phục vụ mục đích biểu diễn, chưa có hành lang pháp lý cho phép thương mại hóa dịch vụ, doanh nghiệp khó tạo nguồn thu và dễ rơi vào tình trạng cạn kiệt nguồn lực trước khi có thể sinh lợi.
Để thương mại hóa bền vững, lãnh đạo Liên minh Kinh tế tầm thấp nhấn mạnh yêu cầu cốt lõi: thiết bị bay không người lái phải đáp ứng các tiêu chuẩn an toàn tương đương hàng không dân dụng.
Thừa nhận rào cản này, ông Nguyễn Văn Thoát, đại diện Vụ Kinh tế số và Xã hội số (Bộ KH-CN), cho biết Việt Nam hiện chưa có luật riêng cho không gian tầm thấp.
Để tháo gỡ các vướng mắc, ông Thoát cho biết Bộ KH-CN đang xây dựng chương trình hành động triển khai Kết luận 99 của Bộ Chính trị. Theo đó, tư duy quản lý sẽ chuyển sang phân loại rủi ro: hoạt động có nguy cơ cao được kiểm soát chặt, hoạt động đơn giản được nới lỏng. Đồng thời, Bộ sẽ xây dựng hệ thống quản trị bay thời gian thực (UTM), công nhận các tiêu chuẩn kỹ thuật quốc tế nhằm rút ngắn thời gian cấp phép thử nghiệm sandbox.
Đáng chú ý, ông Thoát cho rằng Nhà nước cần tiên phong làm “khách hàng đầu tiên” thông qua đặt hàng các dịch vụ công như giám sát giao thông, cảnh báo cháy rừng, cứu hộ cứu nạn để nuôi dưỡng doanh nghiệp nội địa.
Các chuyên gia cũng nhấn mạnh, kinh tế tầm thấp chỉ có thể phát triển bền vững khi có thể chế minh bạch, tạo môi trường cạnh tranh bình đẳng để doanh nghiệp khẳng định năng lực bằng giá trị thương mại, thay vì mất nhiều thời gian chờ cấp phép cho từng chuyến bay thử nghiệm.