Khi rê bóng trở thành một kỹ năng thời thượng
Có một thời, hình ảnh quen thuộc của cầu thủ chạy cánh rất đơn giản: đứng sát đường biên, nhận bóng, vượt qua hậu vệ đối phương rồi tạt vào vòng cấm cho tiền đạo. Cứ thế, hết lần này đến lần khác.
Nhưng bóng đá hiện đại đã thay đổi cách nhìn về vị trí này. Lionel Messi và Cristiano Ronaldo, cùng những người kế tục như Arjen Robben, Gareth Bale, Neymar hay Mohamed Salah, đã chứng minh rằng một cầu thủ chạy cánh có thể làm nhiều hơn thế. Tốc độ, kỹ thuật và khả năng qua người không nhất thiết phải kết thúc bằng một quả tạt. Chúng có thể trở thành bàn thắng.
Đó là một thay đổi rất quan trọng. Những quả tạt, dù được thực hiện bởi những cầu thủ giỏi đến đâu, vẫn là phương án có hiệu suất thấp. Theo dữ liệu của Statsbomb tại các giải VĐQG hàng đầu châu Âu, chỉ khoảng 1-3% số quả tạt được chuyển hóa thành bàn thắng.
Trong khi đó, tỷ lệ chuyển hóa trung bình của một cú sút vào khoảng 10%. Vì vậy, khi một cầu thủ chạy cánh biến tình huống có thể dẫn tới một quả tạt thành một cú sút, về mặt xác suất, cơ hội ghi bàn tăng lên rất đáng kể.
Messi, Ronaldo và thế hệ những cầu thủ chạy cánh thiên về ghi bàn đã khiến đó trở thành một trong những đặc điểm nổi bật của bóng đá thế kỷ XXI. Một cầu thủ chạy cánh không còn chỉ là người tạo ra cơ hội cho người khác. Anh ta có thể chính là người kết thúc pha bóng.
Thế nhưng, dường như Ngoại hạng Anh đang đi theo một hướng khác. Mùa hè này, Manchester City chi 70 triệu euro để đưa Iliman Ndiaye từ Everton về sân Etihad. Chân sút 26 tuổi người Pháp gốc Senegal là một trong những cầu thủ rê bóng tốt nhất Ngoại hạng Anh. Mùa trước, anh đứng thứ hai giải đấu về số lần qua người thành công với 72 lần, chỉ sau Jérémy Doku. Một mùa trước đó, Ndiaye cũng có 75 lần qua người thành công, đứng thứ tư, sau Doku, Mohammed Kudus và Salah.
Nếu chỉ xem những đoạn video nổi bật về Ndiaye, người ta rất dễ tin rằng Manchester City vừa sở hữu một siêu sao. Tốc độ bùng nổ, kỹ thuật xử lý bóng, khả năng dứt điểm mạnh và những pha đi bóng trực tiếp dẫn tới bàn thắng tạo nên một hình ảnh đầy thuyết phục.
Nhưng có một chi tiết khá thú vị: đoạn video dài 17 phút của NBC Sports sau khi Ndiaye chuyển đến Manchester City gần như đã bao gồm toàn bộ số bàn thắng mà anh ghi được tại Ngoại hạng Anh trong hai mùa giải trước.
Không tính phạt đền, Ndiaye chỉ ghi 11 bàn cho Everton trong khoảng thời gian đó. Cộng thêm 3 kiến tạo, anh đạt 0,25 bàn thắng và kiến tạo không tính phạt đền mỗi 90 phút.
Đó là hiệu suất khá khiêm tốn nếu đặt cạnh mức phí 70 triệu euro mà Manchester City bỏ ra. Mùa trước, có tới 96 cầu thủ đủ điều kiện thi đấu tại Ngoại hạng Anh sở hữu hiệu suất tấn công tốt hơn Ndiaye.
Và Ndiaye không phải trường hợp cá biệt. Trong ba mùa giải gần đây, các CLB Ngoại hạng Anh đã chi ít nhất 40 triệu euro cho 23 cầu thủ được Transfermarkt xếp vào nhóm chạy cánh. Danh sách ấy có những cái tên rất đắt giá: Bradley Barcola chuyển tới Liverpool với giá 125 triệu euro, Sávio sang Tottenham với 87,7 triệu euro, Bryan Mbeumo tới Manchester United với 75 triệu euro, Antoine Semenyo tới Manchester City với 72 triệu euro và Ndiaye với 70 triệu euro.
Mohammed Kudus, Anthony Elanga, Pedro Neto, Noni Madueke, Jamie Gittens... cũng đều có mức phí từ 56 đến 63,8 triệu euro. Phía sau là một loạt thương vụ trị giá 40-55 triệu euro dành cho những cầu thủ chạy cánh khác. Những con số ấy đặt ra một câu hỏi khó tránh: Các CLB Ngoại hạng Anh đang thực sự mua khả năng tạo ra bàn thắng, hay họ đang trả tiền cho khả năng tạo ra những đoạn video đẹp mắt?
Đẹp mắt có đi đôi với hiệu quả?
Để đánh giá một cầu thủ tấn công, số bàn thắng và kiến tạo đôi khi có thể gây nhiễu bởi nhiều yếu tố khác nhau. Vì vậy, xG và xA - số bàn thắng kỳ vọng và kiến tạo kỳ vọng - có thể cho thấy rõ hơn mức độ nguy hiểm mà cầu thủ tạo ra quanh khung thành.
Một ngưỡng tham khảo được Statsbomb đưa ra là 0,5 xG+xA không tính phạt đền mỗi 90 phút. Với một CLB Ngoại hạng Anh, một cầu thủ chạy cánh vượt qua ngưỡng này ít nhất cũng đáng được xem xét kỹ hơn.
Nhưng đây lại chính là điểm khiến nhiều thương vụ trở nên đáng suy nghĩ. Nếu loại 4 cầu thủ chuyển tới Ngoại hạng Anh từ bên ngoài năm giải đấu hàng đầu châu Âu, còn lại 19 người trong danh sách. Chỉ có 5 người đạt mốc 0,5 xG+xA trước khi chuyển CLB: Barcola, Dango Ouattara, Madueke, Ibrahim Mbaye và Brennan Johnson.
Con số thực tế thậm chí còn ít hơn nếu nhìn kỹ vào hồ sơ của họ. Johnson về mặt phân loại là một cầu thủ chạy cánh, nhưng thực tế giống một tiền đạo trung tâm đá rộng hơn, chủ yếu tận dụng những pha chạy chỗ về phía cột xa. Anh cũng là người duy nhất trong danh sách không thực hiện trung bình ít nhất một pha qua người mỗi 90 phút.
Mbaye lại chỉ chơi khoảng 900 phút, phần lớn từ ghế dự bị, cho đội bóng được xem là mạnh nhất thế giới. Như vậy, nếu chỉ xét những cầu thủ thực sự chơi ở vị trí chạy cánh và có thời gian thi đấu ổn định, chỉ còn 3 trong số 19 người vừa có khả năng vượt qua đối thủ vừa đạt mức hiệu suất tấn công trên trung bình.
Đáng nói hơn, ngay cả khả năng tạo ra bàn thắng cũng chưa chắc là yếu tố quyết định mức phí chuyển nhượng. Barcola là ví dụ rõ nhất cho trường hợp hiệu suất thực sự tạo ra giá trị: anh dẫn đầu danh sách với 0,8 xG+xA. Nhưng Madueke chỉ đứng thứ 10 về mức phí chuyển nhượng, còn Ouattara đứng thứ 17.
Trong nhóm 7 cầu thủ có giá trên 60 triệu euro, 4 người gồm Sávio, Ndiaye, Kudus và Elanga đều không đạt 0,4 xG+xA trước khi chuyển đến CLB mới. Trong khi đó, nếu xét những cầu thủ chơi ít nhất 900 phút ở Ngoại hạng Anh mùa trước, có tới 53 người đạt mốc 0,4 xG+xA.
Điều đó khiến câu chuyện trở nên khó hiểu hơn. Bóng đá đỉnh cao vốn được quyết định bởi bàn thắng, nhưng các CLB lại đang chi những khoản tiền khổng lồ cho một phẩm chất không trực tiếp bảo đảm khả năng ghi bàn. Có lẽ câu trả lời nằm ở cách bóng đá đang được chơi.
Những chữ “nếu” có giá hàng chục triệu bảng
Một trong những thay đổi quan trọng là các đội bóng hàng đầu ngày càng ưu tiên kiểm soát và hạn chế rủi ro. Thay vì tấn công với nhiều cầu thủ dâng cao, chấp nhận mất bóng để tạo ra những tình huống chuyển trạng thái nguy hiểm, các đội bóng có xu hướng giữ lại nhiều người phía sau hơn và đưa bóng lên phía trước một cách có kiểm soát.
Cách chơi ấy có một hệ quả: đối thủ ít bị kéo giãn hơn. Khi không có đủ cầu thủ lao lên phía trước, hàng phòng ngự đối phương có thêm thời gian để giữ cấu trúc. Những pha tấn công nhanh cũng ít xuất hiện hơn. Và khi hàng thủ đã được tổ chức tốt, nhiệm vụ phá vỡ nó trở nên khó khăn hơn rất nhiều.
Đó là lúc những cầu thủ chạy cánh có khả năng rê bóng trở nên hấp dẫn. Nếu không thể dùng một hệ thống tấn công với nhiều cầu thủ cùng lúc làm rối loạn hàng phòng ngự, tại sao không đưa bóng cho một cầu thủ có thể tự mình vượt qua đối thủ?
Mùa trước, Ngoại hạng Anh chỉ có 17 cầu thủ thực hiện thành công ít nhất 1,75 pha qua người mỗi 90 phút. Rê bóng vì thế trở thành một phẩm chất rất dễ nhận diện và rất dễ tạo ra ấn tượng. Một cầu thủ có thể tự mình loại bỏ hậu vệ đối phương, tạo khoảng trống và đưa bóng tiến lên. Nếu anh ta mất bóng, đội bóng vẫn còn nhiều người phía sau để sửa sai. Hơn nữa, một pha mất bóng ở gần đường biên thường ít nguy hiểm hơn một pha mất bóng ở trung lộ.
Nhưng chính sự thuận tiện ấy có thể khiến các CLB đánh giá quá cao những gì họ nhìn thấy. Bóng đá hiện đại ngày càng có nhiều dữ liệu để đo tốc độ, khả năng tăng tốc, giảm tốc, số lần chạy không bóng và những kiểu di chuyển khác nhau. Những chỉ số thể chất này đang ngày càng có ảnh hưởng tại các CLB châu Âu. Vấn đề là chúng cho biết cầu thủ làm gì, chứ chưa chắc cho biết anh ta làm điều đó hiệu quả đến đâu.
Một cầu thủ chạy nhanh, tăng tốc tốt và rê bóng giỏi rõ ràng sở hữu những phẩm chất đáng giá. Nhưng nếu tất cả những phẩm chất ấy không được chuyển hóa thành bàn thắng hoặc cơ hội ghi bàn đủ chất lượng, giá trị thực tế của chúng vẫn là câu hỏi lớn.
Thậm chí, các chỉ số ấy còn có thể củng cố lẫn nhau. Tốc độ, khả năng tăng tốc và sự linh hoạt là những yếu tố giúp cầu thủ rê bóng tốt. Khi một cầu thủ vừa nhanh, vừa mạnh, vừa qua người xuất sắc, anh ta dễ dàng trở thành tâm điểm của các báo cáo tuyển trạch và những đoạn video nổi bật.
Đây có lẽ là cạm bẫy lâu đời nhất của thể thao chuyên nghiệp. Các tuyển trạch viên và HLV luôn muốn hình dung một cầu thủ có thể trở thành ai trong tương lai, thay vì chỉ nhìn vào những gì anh ta đang là. Một cầu thủ chạy cánh có tốc độ, kỹ thuật và khả năng rê bóng đặc biệt dễ khiến người ta nghĩ rằng chỉ cần cải thiện thêm khả năng dứt điểm, mọi thứ sẽ hoàn hảo.
Nhưng “nếu” luôn là một từ rất đắt trong bóng đá. Và các CLB Ngoại hạng Anh đang trả rất nhiều tiền cho chữ “nếu” ấy.