Trong một đòn giáng mạnh vào Thủ tướng Netanyahu, Tổng thống Israel Isaac Herzog quyết định giao cho ông Eisenkot, lãnh đạo đảng trung dung Yashar và là đối thủ chính của ông Netanyahu, nhiệm vụ thành lập chính phủ mới. Đây được xem là bước tiến quan trọng giúp ông Eisenkot tiến gần hơn tới mục tiêu thay thế nhà lãnh đạo có thời gian tại vị lâu nhất trong lịch sử Israel. Tuy nhiên, con đường giành quyền lực của cựu tổng tư lệnh vẫn còn nhiều chông gai do những bất đồng sâu sắc trong phe đối lập.
Theo đài CNN, diễn biến trên xảy ra sau 2 ngày ông Herzog tham vấn các đảng giành được ghế trong cuộc bầu cử Quốc hội Israel ngày 27/10. Kết quả tham vấn cho thấy ông Eisenkot nhận được sự ủng hộ của 67 nghị sĩ trong quốc hội khóa mới, trong đó có 19 nghị sĩ thuộc hai đảng Ảrập.
Trong khi đó, Thủ tướng Netanyahu chỉ nhận được đề cử từ 46 nghị sĩ. Đáng chú ý, liên minh từng trung thành với ông Netanyahu đã xuất hiện rạn nứt khi đảng Do Thái chính thống cực đoan UTJ, một đồng minh truyền thống, đã từ chối đề cử ông tiếp tục thành lập chính phủ.
Dù vậy, quyết định của Tổng thống Herzog không đồng nghĩa với việc ông Netanyahu lập tức mất quyền lực. Ông Eisenkot mới chỉ được trao nhiệm vụ thành lập chính phủ và có lợi thế về số phiếu ủng hộ trên danh nghĩa, chứ chưa thực sự tập hợp được một liên minh cầm quyền đủ khả năng điều hành đất nước.
Theo luật Israel, chính phủ mới chỉ cần nhận được số phiếu tín nhiệm cao hơn số phiếu phản đối trong cuộc bỏ phiếu tại Quốc hội để hình thành. Tuy nhiên, việc lật đổ một chính phủ lại khó khăn hơn nhiều vì đòi hỏi phải có ít nhất 61 nghị sĩ trong tổng số 120 nghị sĩ của quốc hội ủng hộ việc thành lập chính phủ thay thế.
Liên minh đối lập chia rẽ vì vấn đề các đảng Ảrập
Ông Eisenkot đang thúc đẩy thành lập một “chính phủ khẩn cấp quốc gia”, với mục tiêu nhanh chóng đưa chính phủ thiểu số tuyên thệ nhậm chức. Thành phần dự kiến gồm 4 đảng Do Thái thuộc phe đối lập, nắm tổng cộng 48 ghế trong Quốc hội là đảng Yashar của ông Eisenkot, đảng Cùng nhau do hai cựu Thủ tướng Naftali Bennett và Yair Lapid lãnh đạo, đảng Yisrael Beiteinu của ông Avigdor Liberman và đảng Dân chủ cánh tả do ông Yair Golan đứng đầu.
Để tham gia liên minh, ông Eisenkot đưa ra 4 điều kiện gồm công nhận Israel là nhà nước Do Thái, dân chủ, tự do và bình đẳng; cam kết tuân thủ các giá trị trong Tuyên ngôn độc lập; thực hiện nghĩa vụ phục vụ phổ quát dưới hình thức quân sự, quốc gia hoặc dân sự; đồng thời công nhận Phong trào Hồi giáo Hamas là tổ chức khủng bố.
Điều kiện cuối cùng trên thực tế loại trừ khả năng các đảng của người Ảrập tham gia nội các mới của Israel. Song, các đảng này vẫn có thể ủng hộ chính phủ từ bên ngoài, qua đó giúp liên minh của ông Eisenkot duy trì đủ số phiếu cần thiết tại quốc hội.
Trở ngại lớn nhất đối với kế hoạch này là ông Liberman, người từng giữ các chức vụ Bộ trưởng Quốc phòng, Ngoại giao và Tài chính Israel. Chính khách này kiên quyết phản đối việc thành lập bất kỳ chính phủ nào phải dựa vào sự ủng hộ của các đảng Ảrập.
Theo ông Liberman, một chính phủ thiểu số như vậy khó có thể tồn tại lâu dài và thậm chí có nguy cơ tạo điều kiện để ông Netanyahu trở lại nắm quyền với vị thế mạnh hơn. Trong bài đăng trên mạng xã hội X hôm 6/11, ông Liberman cảnh báo Israel có thể phải chứng kiến ông Netanyahu quay trở lại với 70 ghế nghị sĩ và tiếp tục cầm quyền thêm 4 năm nữa, đẩy đất nước vào một tương lai đặc biệt nguy hiểm.
Thay vì dựa vào các đảng Ảrập, ông Liberman đề xuất một phương án khác là từ bỏ sự phản đối lâu nay đối với các đảng Do Thái giáo chính thống cực đoan, gồm Shas và UTJ, để nỗ lực thành lập liên minh có ít nhất 61 nghị sĩ. Sau khi liên minh này hình thành, ông hy vọng có thể thuyết phục thêm 3 - 4 nghị sĩ thuộc đảng Likud của ông Netanyahu “đào ngũ”.
Tuy nhiên, đề xuất của ông Liberman lại mâu thuẫn với một trong những cam kết cốt lõi của phe đối lập trong chiến dịch tranh cử là chấm dứt cơ chế miễn nghĩa vụ quân sự trên diện rộng đối với nam giới Do Thái giáo chính thống cực đoan. Các đảng này đang thúc đẩy luật hóa việc miễn nghĩa vụ quân sự, trong khi ông Eisenkot, ông Liberman và những lực lượng đối lập khác đều cam kết thực hiện nghĩa vụ quân sự phổ quát.
Bên cạnh đó, một trong 2 đảng Do Thái giáo chính thống cực đoan vẫn duy trì lòng trung thành với ông Netanyahu, khiến phương án của ông Liberman càng khó khả thi.
Ông Netanyahu tìm cách ngăn chính phủ mới hình thành
Trong khi phe đối lập tìm cách tháo gỡ bất đồng, Thủ tướng Netanyahu cũng đang gia tăng sức ép nhằm ngăn cản mọi hình thức hợp tác chính trị giữa các đảng Do Thái và Ảrập.
Ông Netanyahu đã thách thức kết quả bầu cử, tuyên bố cuộc bỏ phiếu bị các đảng Ảrập “đánh cắp” thông qua hành vi hối lộ và nhận tài trợ từ nước ngoài. David Zini, Giám đốc Cơ quan An ninh nội địa Shin Bet do ông Netanyahu bổ nhiệm, cũng thúc đẩy việc điều tra các chính trị gia người Ảrập, dù chưa đưa ra bằng chứng công khai nào cho những cáo buộc này.
Trong tuyên bố video hôm 7/11, ông Netanyahu khuyến cáo Israel sẽ “không thể tồn tại” nếu một chính phủ thiểu số được thành lập với sự hậu thuẫn của các đảng Ảrập. Thay vào đó, ông kêu gọi thành lập chính phủ đoàn kết dân tộc với toàn bộ khối chính trị của mình, bao gồm cả các đảng cực hữu và Do Thái giáo cực đoan Chính thống.
Ông Netanyahu nhấn mạnh lời kêu gọi hướng tới tất cả các đảng theo chủ nghĩa phục quốc Do Thái muốn bảo vệ nhà nước Do Thái duy nhất của Israel.
Đáp lại, ông Eisenkot đã bác bỏ thông điệp trên, gọi đó là một nỗ lực tuyên truyền đáng thất vọng. Đảng Yashar tuyên bố đảng Likud hoàn toàn có thể tham gia một chính phủ đoàn kết rộng rãi nếu chấm dứt liên minh với các lực lượng cực đoan và chấp nhận tham gia chính phủ do cựu tổng tham mưu trưởng quân đội lãnh đạo.
Cuộc chạy đua thành lập chính phủ vào giai đoạn quyết định
Thử thách đầu tiên của ông Eisenkot sẽ diễn ra vào ngày 10/11, khi Quốc hội Israel khóa mới tuyên thệ nhậm chức. Phe đối lập dự định thay thế Chủ tịch Quốc hội do Thủ tướng Netanyahu kiểm soát, qua đó làm suy yếu ảnh hưởng của ông và mở đường cho những bước đi chính trị tiếp theo.
Một trong những mục tiêu được phe đối lập ưu tiên là thành lập ủy ban điều tra cấp nhà nước về những sai sót an ninh dẫn tới vụ đột kích xuyên biên giới của Hamas vào Israel ngày 7/10/2023. Đây là vấn đề có ý nghĩa chính trị lớn vì những thất bại an ninh trước và trong cuộc tấn công đã làm gia tăng sức ép đối với chính phủ Netanyahu.
Theo quy định, kể từ ngày 8/11, ông Eisenkot có 28 ngày để đàm phán với các đảng về việc phân chia vị trí trong nội các, ngân sách và các chính sách điều hành. Ông có thể được gia hạn thêm 14 ngày nếu cần thiết. Nếu không thành công, nhiệm vụ thành lập chính phủ mới sẽ được chuyển lại cho ông Netanyahu, người có thêm 4 tuần để tìm kiếm một liên minh cầm quyền.
Hôm 6/11, ông Eisenkot tuyên bố sẽ nỗ lực thành lập chính phủ trong thời gian sớm nhất, đồng thời nhấn mạnh Israel đang ở trong tình trạng khẩn cấp quốc gia. Chính khách này cho rằng việc một thủ tướng tạm quyền đã mất đa số ủng hộ tại quốc hội và đánh mất niềm tin của người dân ở mức nghiêm trọng vẫn tiếp tục điều hành hệ thống an ninh và các cơ quan thực thi pháp luật là “tình trạng nguy hiểm”, không thể kéo dài thêm dù chỉ một ngày.
Giới quan sát nhận định 6 tuần tới sẽ mang tính quyết định đối với khả năng hình thành chính phủ mới ở Israel cũng như tương lai chính trị của ông Netanyahu.