Thanh Niên • 10/09/2026 06:10

Tiếng sáo ta lun của già làng Đăk Răng

Ở vùng biên giới phía tây Quảng Ngãi có một già làng Giẻ Triêng lặng lẽ giữ lửa văn hóa dân tộc mình. Đã ngoài 80 tuổi, ông vẫn say mê tiếng sáo ta lun da diết, tâm tình...

Mê kèn ta lun

Căn nhà sàn của già Brol Vẻ (làng Đăk Răng, xã Dục Nông) như một "bảo tàng sống" thu nhỏ. Trên vách, dưới sàn, treo lơ lửng cả trên mái là hàng chục loại nhạc cụ khác nhau, từ ta lun, bin long đến khèn, gor… Tất cả đều do chính tay ông làm ra. Mỗi món là một câu chuyện, một phần ký ức của đời người gắn với núi rừng, như mang cả nhạc cụ Tây nguyên về đây.

Đón khách bằng nụ cười hiền hậu, vị già làng 80 tuổi chậm rãi đưa từng nhạc cụ xuống, nâng niu như báu vật. Ít ai biết rằng người đàn ông tóc bạc, dáng đã hơi còng này từng có thể chơi liền nhiều nhạc cụ suốt cả ngày. Càng khó tin khi các nhạc cụ ấy đã theo ông từ những ngày kháng chiến đến khi làm nương rẫy và thổi cho lũ trai làng nghe mỗi chiều về, như một cách níu giữ thanh âm của núi rừng khỏi phai nhạt theo thời gian.

Niềm đam mê của ông bắt đầu từ năm 17 tuổi. Người Giẻ Triêng ngày đó không dạy nhạc cụ. Lớp trẻ lớn lên ai có "khiếu", thích thì nghe, thấy và dần dần thấm vào máu thịt và làm theo. Brol Vẻ cũng vậy, khi lần đầu nhìn thấy cha thổi chiếc sáo ta lun bằng lồ ô (dài khoảng 0,8 m, trên thân có đục lỗ nhỏ), thấy thích lắm. "Tao xin thổi. Cha nói "được". Vậy là tao tập thổi nó", Brol Vẻ kể. Nói thì dễ, nhưng thổi rành ta lun, ông phải phồng miệng, hết hơi, khan cổ và xấu hổ lắm vì ai đi ngang qua cũng… chọc ghẹo. Thổi rành thì 3 tháng, nhưng thổi hay thì mất nhiều năm. Đến giờ, ông mới được tiếng sáo ta lun réo rắt ảo diệu.

Không dừng lại ở một loại nhạc cụ, Brol Vẻ lần lượt học thêm đàn bin long, ong eng, gor, khèn… Mỗi loại, ông lại tự chế tác để chơi. "Nếu chơi hay thì được 15 nhạc cụ, còn chơi rành nhạc cụ Tây nguyên thì nhiều lắm", Brol Vẻ cười hiền. Cứ chơi được nhạc cụ nào, ông sẽ tự tay chế tác nhạc cụ đó, không phải đi mua hay nhờ làm. "Hồi còn sức khỏe tốt, tao chơi cả ngày liên tục 15 nhạc cụ. Nay thì khó rồi", ông nói.

Sau tiếng ta lun

Lần đầu mang ta lun ra biểu diễn trước dân làng, đêm hội dệt thổ cẩm, Brol Vẻ chỉ mới tập thổi được vài tháng. Mang theo sự háo hức của tuổi trẻ, ông bước vào nhà rông. Không ai tin một chàng trai mới tập lại có thể hòa nhịp cùng cồng chiêng. Ông không nói gì. Đợi đến khi âm thanh cồng chiêng vang lên, ông lặng lẽ đưa cây sáo lên môi...

Tiếng ta lun cất lên, ban đầu còn dè dặt, rồi dần hòa quyện vào nhịp chiêng, trở nên réo rắt, da diết. Không gian bỗng lắng lại. Những ánh mắt hoài nghi chuyển sang ngạc nhiên, rồi thán phục. "Đêm đó, tao biết mình gắn đời với nhạc rồi", ông kể. Từ dấu mốc ấy, con đường âm nhạc của ông mở ra. Không chỉ dừng ở biểu diễn, ông còn bắt đầu sáng chế nhạc cụ, điều chỉnh âm thanh theo cảm nhận riêng.

Trong căn phòng nhỏ, khi đang thổi ta lun, ông bất chợt dừng lại, chuyển sang lấy đàn bin long (đàn có 2 dây) để gảy. Khúc đàn êm dịu, pha chút gì thổn thức, âm hưởng buồn như người tha hương lang thang miền biên viễn. Già Brol Vẻ bảo tiếng đàn bin long là tiếng lòng của ông và là của làng Đăk Răng này. Nơi làng đang sống không phải từng ở xưa nay, mà làng này vốn di cư hết vùng này đến vùng nọ trải dài từ đầu thế kỷ trước.

Người truyền lửa

Bên bếp lửa chiều, già Brol Vẻ cầm cây ta lun thổi một đoạn ngắn, rồi chậm rãi giải thích ý nghĩa từng giai điệu. Với ông, âm nhạc không chỉ là kỹ năng mà là cách người Giẻ Triêng gửi gắm tình cảm với núi rừng, con suối, mái nhà rông. Ông kể về những đêm trai làng thổi khèn gọi bạn, về tục "xin lửa" để tỏ tình, hay những đêm "ngủ thăm" đầy ý nhị của người xưa. Trong những câu chuyện ấy, âm nhạc hiện diện như sợi dây kết nối con người với nhau.

Tiếng tăm của ông vượt ra khỏi làng. Nhiều đoàn khách từ khắp nơi tìm đến để nghe ông chơi nhạc, học cách chế tác. Ông không giấu nghề, sẵn sàng chỉ dạy từng chút một. Những nhạc cụ do ông làm ra cũng theo chân du khách đi nhiều vùng miền, như mang theo cả hơi thở của đại ngàn. Thế nhưng, điều khiến ông trăn trở nhất là chuyện tìm người kế tục.

Nhiều năm qua, ông đã dạy cho con cháu và hàng chục thanh niên trong vùng. Không ít người biết chơi, nhưng để đạt đến độ "hay" và am hiểu sâu sắc như ông thì vẫn rất hiếm. Trong số đó, ông chọn được 18 người "ưng bụng", cuối cùng chỉ có 2 người tiến bộ rõ rệt. Dẫu vậy, mỗi người cũng mới chơi được khoảng 8 loại nhạc cụ, vẫn còn cách khá xa con số 15 nhạc cụ mà ông từng chinh phục. "Chơi được thì dễ, nhưng chơi hay và hiểu nó thì khó lắm!", ông nói. (còn tiếp)

Căn nhà sàn của già làng Brol Vẻ ở làng Đăk Răng, xã Dục Nông, giống một bảo tàng sống, nơi hàng chục nhạc cụ Tây nguyên hiện diện giữa đời thường. Trên vách, dưới sàn và cả phía mái nhà, ta lun, bin long, khèn, gor cùng nhiều nhạc cụ khác được treo ngay ngắn, tất cả đều do chính tay ông chế tác. Mỗi món đồ không chỉ tạo ra âm thanh, mà còn lưu giữ một phần ký ức của người Giẻ Triêng gắn bó với núi rừng, chiến tranh, nương rẫy và buôn làng. Ở tuổi ngoài 80, già Brol Vẻ vẫn đón khách bằng nụ cười hiền, chậm rãi đưa từng nhạc cụ xuống rồi nâng niu như những báu vật thân thuộc. Người đàn ông tóc bạc, dáng hơi còng ấy từng có thể chơi liên tục nhiều nhạc cụ suốt cả ngày, khiến người nghe khó hình dung sức bền của ông thời trai trẻ. Những thanh âm ấy theo ông từ những ngày kháng chiến, qua năm tháng làm rẫy, rồi vang lên mỗi chiều khi lũ trai làng trở về, như cách níu giữ tiếng núi rừng khỏi phai nhạt. Niềm say mê của Brol Vẻ bắt đầu từ năm 17 tuổi, khi ông lần đầu nhìn thấy cha thổi cây ta lun làm bằng lồ ô, dài khoảng 0,8 mét và có những lỗ nhỏ trên thân. Người Giẻ Triêng ngày trước không có trường lớp dạy nhạc cụ, nên lớp trẻ thường quan sát người lớn, lắng nghe, tự tập luyện rồi dần dần biến âm thanh thành kỹ năng của mình. Thấy cha thổi, chàng trai trẻ xin thử, được đồng ý, rồi bắt đầu hành trình dài với cây sáo có âm sắc da diết ấy. Những ngày đầu tập ta lun không hề dễ dàng, bởi ông phải phồng miệng, hụt hơi, khan cổ, thậm chí xấu hổ khi người đi ngang bật cười hoặc trêu chọc. Ông kể rằng để thổi rành một nhạc cụ có thể chỉ mất khoảng ba tháng, nhưng muốn tiếng sáo thật hay, réo rắt và có chiều sâu thì phải mất nhiều năm. Từ những lần tập vụng về, Brol Vẻ kiên trì tìm cách điều khiển hơi thở, ngón tay và cảm xúc, để hôm nay tiếng ta lun trở nên ảo diệu hơn. Không dừng ở ta lun, ông lần lượt học thêm bin long, ong eng, gor, khèn cùng nhiều nhạc cụ khác, rồi tự làm từng loại để có thể chơi theo cách riêng. Brol Vẻ nói người chơi hay có thể sử dụng khoảng 15 nhạc cụ, còn nếu chỉ tính những nhạc cụ Tây nguyên từng biết qua thì số lượng còn nhiều hơn. Khi sức khỏe còn tốt, ông có thể chơi liên tục 15 nhạc cụ suốt một ngày, nay tuổi cao khiến việc ấy trở nên khó khăn. Kỷ niệm đặc biệt đến trong lần đầu ông mang ta lun biểu diễn trước dân làng tại một đêm hội dệt thổ cẩm, khi ông mới tập thổi được vài tháng. Bước vào nhà rông giữa những ánh mắt nghi ngờ, chàng trai trẻ không giải thích, chỉ lặng lẽ chờ tiếng cồng chiêng vang lên rồi đưa cây sáo lên môi. Âm thanh ban đầu còn dè dặt, sau đó hòa cùng nhịp chiêng, khiến không gian lắng lại, ánh mắt hoài nghi chuyển thành ngạc nhiên và thán phục. Từ đêm diễn ấy, Brol Vẻ hiểu rằng âm nhạc sẽ gắn với cuộc đời mình, không chỉ trong những lần biểu diễn mà còn qua việc sáng chế, sửa đổi và hoàn thiện nhạc cụ. Khi đang thổi ta lun, ông có thể bất chợt chuyển sang cây bin long hai dây, tạo nên khúc đàn êm dịu, thổn thức và mang âm hưởng buồn của người tha hương. Với ông, tiếng bin long cũng là tiếng lòng của làng Đăk Răng, nơi cộng đồng Giẻ Triêng đã nhiều lần di cư qua các vùng đất từ đầu thế kỷ trước. Bên bếp lửa chiều, già làng thường thổi một đoạn ta lun rồi chậm rãi giải thích ý nghĩa của từng giai điệu, như mở từng cánh cửa ký ức cho người nghe. Ông xem âm nhạc là cách người Giẻ Triêng gửi tình cảm đến núi rừng, con suối, mái nhà rông, đồng thời kết nối con người qua những câu chuyện xưa. Tiếng tăm của người nghệ nhân vượt khỏi làng Đăk Răng, thu hút nhiều đoàn khách tìm đến nghe ông chơi nhạc, học cách chế tác và hiểu thêm sức sống văn hóa được Thanh Niên ghi nhận qua câu chuyện về tiếng sáo ta lun của ông.

Xem thêm tại Thanh Niên