Thẩm quyền chứng thực di chúc thuộc về chủ tịch UBND cấp xã hoặc người được ủy quyền hoặc phân công thực hiện nhiệm vụ chứng thực (trừ một số địa phương đã chuyển giao về cho tổ chức hành nghề công chứng). Trong ảnh: Trung tâm Phục vụ hành chính công Hà Nội, chi nhánh số 3 - Ảnh: T.H.
Cụ thể, tại bản di chúc được chia sẻ, một luật sư đã chứng thực nội dung di chúc không vi phạm điều cấm, không trái đạo đức xã hội, người lập di chúc minh mẫn, sáng suốt..., và đóng dấu của văn phòng luật sư.
Nhiều ý kiến cho rằng luật sư không có thẩm quyền chứng thực di chúc đó. Trong khi nhóm còn lại thì cho rằng không vấn đề, ghi "chứng thực" nhưng vẫn có thể coi là người làm chứng, nội dung di chúc đảm bảo luật định thì di chúc vẫn sẽ có hiệu lực.
Thực tế, đây không phải là một trường hợp cá biệt. Đơn cử tại Quyết định số 01/2025/QĐST-VDS của Tòa án nhân dân tỉnh Lâm Đồng, đương sự cũng xuất trình di chúc do văn phòng luật sư xác nhận nội dung về sự tự nguyện của người có tài sản, đã ký cùng người làm chứng trước mặt luật sư...
Vậy dưới góc nhìn pháp lý, vấn đề này cần được hiểu rõ như thế nào?
Luật sư không được chứng thực nhưng có thể là người làm chứng
Trao đổi với Tuổi Trẻ, TS Nguyễn Trí Cường - giảng viên khoa luật, Trường đại học Kinh tế - Luật, Đại học Quốc gia TP.HCM, cho biết luật sư không có thẩm quyền chứng thực di chúc.
Bộ luật Dân sự 2015 chỉ thừa nhận 4 loại di chúc bằng văn bản, gồm: Không có người làm chứng, có người làm chứng, có công chứng và có chứng thực.
Trong đó, việc công chứng, chứng thực di chúc chỉ được thực hiện tại tổ chức hành nghề công chứng/tại nơi ở của người lập di chúc (do công chứng viên thực hiện), hoặc tại UBND cấp xã.
Điều 30 Luật Luật sư có nhắc đến dịch vụ “xác nhận giấy tờ, các giao dịch”, nhưng “xác nhận” không đồng nhất với “chứng thực”.
“Nếu luật sư “chứng thực” giao dịch do chính mình soạn thảo cho khách hàng thì phát sinh xung đột lợi ích và làm mất ý nghĩa của thiết chế công chứng, chứng thực”, TS Nguyễn Trí Cường nói thêm.
Dù luật không cho phép luật sư được thực hiện chứng thực di chúc, tuy nhiên theo TS Nguyễn Trí Cường, luật sư vẫn có thể tham gia với tư cách một cá nhân chứng kiến việc lập di chúc nếu không thuộc các nhóm đặc biệt như có quyền, nghĩa vụ tài sản liên quan tới nội dung di chúc.
Di chúc có hiệu lực khi xảy ra tranh chấp?
Cùng quan điểm, ThS Nguyễn Đức Hiếu - Phó trưởng phòng pháp chế, Trường đại học Quốc tế, Đại học Quốc gia TP.HCM - cho biết một văn phòng luật sư tự ghi nhận "chứng thực" di chúc không phản ánh đúng thẩm quyền chứng thực theo pháp luật hiện hành.
Dù vậy, ThS Hiếu phân tích rằng việc này không đương nhiên làm cho di chúc mất đi hiệu lực, nếu vẫn đáp ứng đầy đủ điều kiện của một di chúc theo quy định.
Ví dụ, di chúc đánh máy hoặc nhờ người khác viết, đánh máy thì phải có hai người làm chứng. Ngoài ra, người lập phải ký hoặc điểm chỉ vào di chúc trước mặt những người làm chứng; những người làm chứng xác nhận chữ ký, điểm chỉ của người lập di chúc và ký vào bản di chúc...
"Quan trọng là người lập di chúc phải hiểu đúng bản chất. Dù có hiệu lực nhưng đây vẫn là loại di chúc có người làm chứng, không phải di chúc được chứng thực. Việc dùng nhầm thuật ngữ dễ khiến người lập di chúc hiểu sai về tính chất của văn bản mình vừa ký", ThS Hiếu nhấn mạnh.
Sở Tư pháp tỉnh Lâm Đồng từng ban hành công văn số 338 ngày 15-3-2023 trả lời về việc di chúc được văn phòng luật sư xác nhận thì có đảm bảo quy định.
Theo sở này, văn phòng luật sư không có thẩm quyền công chứng, chứng thực, xác nhận nội dung di chúc. Tuy nhiên, nội dung xác nhận không ảnh hưởng tới giá trị của di chúc nếu di chúc đảm bảo các điều kiện khác theo luật định.
Cũng theo ông, di chúc được công chứng hoặc chứng thực đúng quy định thường tạo ra cơ sở chứng minh thuận lợi hơn về việc người lập di chúc đã thực hiện thủ tục theo đúng hình thức luật định.
Tuy vậy, khi có tranh chấp, tòa án vẫn đánh giá tính hợp pháp của di chúc và các chứng cứ liên quan theo quy định của pháp luật, không có cơ chế nào miễn trừ tuyệt đối việc chứng minh chỉ vì di chúc đã qua công chứng hoặc chứng thực.
Theo ThS Nguyễn Đức Hiếu, người dân cần hiểu rõ bản chất của di chúc và trách nhiệm của luật sư.
“Luật sư có thể tư vấn pháp luật, hỗ trợ soạn thảo di chúc, trong điều kiện phù hợp có thể làm người làm chứng cho việc lập di chúc. Nhưng các hoạt động này không đồng nghĩa với việc luật sư có thẩm quyền công chứng hoặc chứng thực di chúc”, chuyên gia chia sẻ.
TS Nguyễn Trí Cường cũng nhận định việc luật sư ghi “chứng thực” không làm bản di chúc trở thành di chúc có chứng thực, nhưng cũng không đương nhiên làm di chúc vô hiệu.
Tuy nhiên, đối với di chúc của người bị hạn chế về thể chất hoặc người không biết chữ bắt buộc phải có công chứng hoặc chứng thực, phần “chứng thực” của luật sư không thể thay thế điều này.
Vì vậy, nếu luật sư làm chứng trong quá trình thực hiện di chúc, cần ghi tiêu đề là “Người làm chứng”, nội dung chỉ xác nhận đã chứng kiến người lập di chúc ký, điểm chỉ vào ngày, tại địa điểm cụ thể và ký tên với tư cách cá nhân. Không dùng chữ “chứng thực”, không mô phỏng lời chứng của công chứng viên vì điều này vượt quá vai trò của người làm chứng.
Đi chứng thực di chúc ở đâu?
Tiến sĩ, công chứng viên Ninh Thị Hiền (Văn phòng công chứng Bảy Hiền, TP.HCM), cho biết với di chúc bằng văn bản có công chứng thì sẽ thuộc thẩm quyền của công chứng viên và các cơ quan có thẩm quyền khác theo Điều 73 Luật Công chứng 2024.
Với các di chúc bằng văn bản có chứng thực sẽ thuộc thẩm quyền và trách nhiệm của chủ tịch UBND cấp xã hoặc người được ủy quyền hoặc phân công thực hiện nhiệm vụ chứng thực.
Cũng theo bà, trường hợp người dân yêu cầu công chứng văn bản phân chia di sản theo di chúc có chứng thực như trường hợp nêu trên, công chứng viên sẽ từ chối công chứng vì di chúc được chứng thực không đúng thẩm quyền và trách nhiệm theo quy định của pháp luật.
Đáng chú ý, bà Hiền cho biết hiện nay một số địa phương (trong đó có TP.HCM) đã chuyển giao thẩm quyền chứng thực di chúc từ ủy ban sang tổ chức hành nghề công chứng.
Đề xuất nhiều quy định mới về chứng thựcNhiều quy định về chứng thực được đề xuất sửa đổi, bổ sung, trong đó có việc bãi bỏ quy định người dân chỉ được chứng thực giấy ủy quyền trong 4 trường hợp cụ thể.