Lợi thế từ “nút thắt” chiến lược
Theo các ước tính từ Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), Cơ quan báo cáo giá độc lập và nhà cung cấp dữ liệu hàng đầu thế giới Benchmark Mineral Intelligence (BMI) và phân tích của tổ chức nghiên cứu chiến lược chuyên phân tích về thị trường hàng hóa toàn cầu và quá trình chuyển đổi năng lượng BloombergNEF, đến giai đoạn 2025-2026, Trung Quốc kiểm soát khoảng 75-80% công suất sản xuất tế bào pin toàn cầu, hơn 85% vật liệu cực dương (cathode), trên 90% vật liệu cực âm (anode) và tỷ lệ tương tự đối với chất điện phân. Ngay cả ở khâu tinh chế lithium, nơi nguyên liệu thô chủ yếu đến từ Australia, Chile và một số quốc gia khác, Trung Quốc vẫn chiếm 60-75% công suất chuyển đổi thành hóa chất cấp pin.
Financial Times cho hay, chuỗi giá trị pin lithium-ion có thể chia thành ba tầng chính. Ở tầng thượng tầng, Trung Quốc không phải là nhà khai thác lithium lớn nhất thế giới (Australia và Chile dẫn đầu về sản lượng mỏ), nhưng lại thống trị khâu chế biến. Phần lớn quặng spodumene từ Australia được xuất khẩu sang Trung Quốc để tinh luyện thành carbonate lithium (nguyên liệu quan trọng được ứng dụng rộng rãi trong cả công nghiệp sản xuất) hoặc hydroxide lithium cấp pin. Theo dữ liệu của BMI và các báo cáo ngành, Trung Quốc kiểm soát 60-70% công suất tinh chế lithium hóa chất toàn cầu, tạo ra lợi thế “nút thắt” chiến lược.
Tầng kế tiếp là nơi lợi thế của Trung Quốc thể hiện rõ nhất. Vật liệu cực dương LFP (lithium iron phosphate) gần như là độc quyền của các nhà sản xuất Trung Quốc, với thị phần toàn cầu vượt 95-98% ở một số phân khúc. Vật liệu cực âm graphite nhân tạo và tự nhiên, chất điện phân và màng ngăn cũng tập trung mạnh mẽ tại đây. Các công ty như Hunan Yuneng (cực dương LFP), BTR (cực âm), Tianci Material (chất điện phân) và SEMCORP (màng ngăn) duy trì vị trí dẫn đầu toàn cầu trong nhiều năm liên tiếp.
Tầng cuối cùng (bao gồm sản xuất tế bào và bộ pin) chứng kiến sự thống trị của Công ty TNHH Công nghệ Amperex Đương đại (CATL - nhà sản xuất pin xe điện và hệ thống lưu trữ năng lượng lớn nhất thế giới đến từ Trung Quốc) và tập đoàn công nghệ và nhà sản xuất xe năng lượng mới BYD. Theo số liệu của China Automotive Battery Innovation Alliance (CABIA) và SNE Research, trong năm 2025, CATL chiếm khoảng 39-43% thị phần lắp đặt pin xe điện toàn cầu và duy trì vị trí số một tại thị trường nội địa Trung Quốc, với tỷ lệ khoảng 41-46% tùy tháng trong năm 2026. Trong khi BYD đứng thứ hai với khoảng 16-21%. Tổng thị phần của các nhà sản xuất Trung Quốc đạt 65-75% tùy cách tính.
Nguồn gốc lợi thế cạnh tranh
Lợi thế của Trung Quốc không đến từ một yếu tố đơn lẻ. Thứ nhất là quy mô. Công suất sản xuất pin lithium-ion toàn cầu ước tính vượt 4 TWh vào cuối năm 2025, trong đó khoảng 80% nằm tại Trung Quốc. Quy mô lớn cho phép giảm chi phí cố định, tối ưu hóa chuỗi cung ứng và đẩy nhanh vòng đời đổi mới công nghệ. Thứ hai là chi phí. Giá bộ pin sản xuất tại Trung Quốc thấp hơn đáng kể so với châu Âu và Bắc Mỹ, chênh lệch có thể lên tới 20-30% hoặc hơn, theo các phân tích của IEA. Giá điện công nghiệp thấp, chi phí nhân công và hệ sinh thái nhà cung cấp dày đặc góp phần tạo nên khoảng cách này.
Thứ ba là sự tích hợp dọc và hỗ trợ chính sách. Nhiều doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng từ khai thác và nhập khẩu vật liệu lên sản xuất tế bào pin và ngược lại, đồng thời đầu tư vào khai thác cả trong và ngoài nước. Nhà nước Trung Quốc đóng vai trò định hướng thông qua quy hoạch công nghiệp, hỗ trợ tín dụng và các chính sách khuyến khích xe điện cũng như lưu trữ năng lượng. Đến năm 2026, thị trường xe điện Trung Quốc đã chiếm tỷ trọng rất cao trong doanh số xe mới, tạo đầu ra ổn định cho ngành pin.
Theo Straits Times, năm 2025 và nửa đầu 2026 chứng kiến sự bùng nổ của pin lưu trữ năng lượng bên cạnh pin xe điện. CATL và các đối thủ nhanh chóng chuyển hướng, với phân khúc lưu trữ trở thành động lực tăng trưởng mới. Xuất khẩu pin của Trung Quốc tăng mạnh, nhất là sang châu Âu, Australia và một số thị trường mới nổi.
Tuy nhiên, tăng trưởng quá nóng dẫn đến dư thừa công suất. Tỷ lệ sử dụng công suất trung bình của ngành từng rơi xuống mức thấp, giá vật liệu cực dương và tế bào pin giảm mạnh trong giai đoạn 2024-2025. Đến giữa năm 2026, chính quyền Trung Quốc đã tạm dừng phê duyệt các dự án nhà máy pin mới chưa khởi công, nhằm kiểm soát dư thừa và thúc đẩy củng cố ngành năng lượng mới. Động thái này được kỳ vọng sẽ có lợi cho các doanh nghiệp có tỷ lệ sử dụng công suất cao như CATL.
Hóa học LFP (công nghệ pin lithium-ion sử dụng hợp chất lithium sắt phốt-phát LiFePO₄ làm vật liệu cực dương) tiếp tục mở rộng thị phần trong nước, chiếm hơn 85% lượng pin lắp đặt tại Trung Quốc trong một số tháng của năm 2026, nhờ chi phí thấp, độ an toàn cao và phù hợp với xe điện tầm trung cũng như lưu trữ quy mô lớn.
Rủi ro và nỗ lực đa dạng hóa
Sự tập trung cao độ của chuỗi cung ứng đặt ra rủi ro địa - chính trị và an ninh nguồn cung rõ rệt. IEA nhiều lần cảnh báo, phần lớn pin sử dụng cho lưới điện và hơn 70% xe điện sản xuất ngoài Trung Quốc vẫn phụ thuộc vào ít nhất một công đoạn từ Trung Quốc. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu linh kiện và công nghệ pin mà Bắc Kinh áp dụng từ năm 2023-2025 càng làm gia tăng lo ngại.
Mỹ, Liên minh châu Âu (EU), Canada, Australia và một số quốc gia khác đang đầu tư hàng chục tỷ USD để xây dựng chuỗi cung ứng riêng, từ tinh chế lithium đến sản xuất vật liệu và tế bào pin. Tuy nhiên, các chuyên gia nhận định, việc thu hẹp khoảng cách sẽ mất nhiều năm và đòi hỏi nguồn vốn khổng lồ. Chi phí sản xuất bên ngoài Trung Quốc vẫn cao hơn đáng kể, trong khi thiếu hệ sinh thái nhà cung cấp hoàn chỉnh khiến việc mở rộng quy mô gặp khó khăn. Một số dự án đã bị trì hoãn hoặc hủy bỏ khi chính sách hỗ trợ thay đổi. Giám đốc thương mại của Tập đoàn hóa chất chuyên dụng Albemarle (Mỹ) từng nhận xét rằng, chênh lệch chi phí chế biến bên ngoài Trung Quốc có thể gấp hai đến ba lần, khiến việc cạnh tranh thuần túy về giá trở nên rất khó khăn nếu không có hỗ trợ chính sách dài hạn.
Giới công nghệ dự báo, Trung Quốc nhiều khả năng sẽ duy trì vị thế dẫn đầu trong chuỗi giá trị pin lithium-ion ít nhất đến cuối thập niên này. Lợi thế về quy mô, chi phí và hệ sinh thái không dễ bị xói mòn trong ngắn hạn vẫn duy trì lợi thế của quốc gia tỷ dân. Đồng thời, Bắc Kinh cũng đang điều chỉnh để giảm dư thừa nội địa và nâng cao chất lượng tăng trưởng, tập trung vào công nghệ mật độ năng lượng cao hơn, pin thể rắn mới.
Đối với thế giới, sự phụ thuộc vào một trung tâm sản xuất duy nhất tạo ra cả cơ hội lẫn rủi ro. Cơ hội nằm ở việc giá pin giảm nhanh, hỗ trợ triển khai xe điện và năng lượng tái tạo với chi phí thấp hơn. Rủi ro nằm ở khả năng gián đoạn nguồn cung do căng thẳng thương mại, kiểm soát xuất khẩu hoặc sự cố địa - chính trị.
Các chuyên gia của IEA, BloombergNEF đều đồng thuận rằng, việc đa dạng hóa chuỗi cung ứng pin là cần thiết, nhưng phải dựa trên nền tảng kinh tế vững chắc, chứ không chỉ dựa vào trợ cấp của nhà nước. Việc xây dựng năng lực tinh chế và sản xuất vật liệu bên ngoài Trung Quốc sẽ quyết định mức độ thành công của chiến lược này.
Trong bối cảnh chuyển đổi năng lượng toàn cầu đang tăng tốc, vị thế của Trung Quốc trong chuỗi giá trị pin lithium-ion không chỉ là câu chuyện công nghiệp, mà còn là yếu tố chiến lược định hình cục diện năng lượng, công nghệ của thập niên tới. Việc các bên tìm được điểm cân bằng giữa cạnh tranh, hợp tác, giảm thiểu rủi ro tập trung sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến tốc độ, tính bền vững của quá trình khử carbon toàn cầu.
BẠCH DƯƠNG (Biên dịch)