Từ Starlink đến dầu Nga: Rạn nứt thổi bùng căng thẳng Mỹ - Ukraine

Cuộc khủng hoảng lớn nhất trong quan hệ Mỹ - Ukraine kể từ vụ khẩu chiến căng thẳng giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng thống Volodymyr Zelensky tại Phòng Bầu dục vào năm ngoái đang tiếp tục xấu đi, do tranh cãi về việc ai đã ra lệnh hạn chế dịch vụ Starlink của Mỹ đối với quân đội Ukraine.

Tổng thống Zelensky cảnh báo ông sẽ tiếp tục các cuộc tấn công vào các nhà máy lọc dầu của Nga. Trong khi đó, Tổng thống Trump khẳng định những cuộc tấn công này đang đẩy giá dầu diesel và xăng lên cao, gây bất lợi cho ông trước thềm cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ tại Mỹ vào tháng 11.

Rạn nứt mới đã phản ánh thực tế khắc nghiệt mà Ukraine đang phải đối mặt trong cuộc chiến sinh tồn của mình: nỗ lực của Tổng thống Trump nhằm giảm bớt chi phí năng lượng - vấn đề có thể gây tổn hại về mặt chính trị cho ông chủ Nhà Trắng - đang khiến con đường giành chiến thắng của Ukraine trở nên khó khăn và nguy hiểm hơn.

Trong một cuộc phỏng vấn với Newsmax hôm 15/10, ông Trump đã công kích gay gắt nhà lãnh đạo Ukraine.

“Tôi không mấy thiện cảm với ông Zelensky. Ông ấy đã hủy hoại đất nước này. Tôi thấy làm việc với ông Zelensky còn khó hơn cả với ông Putin”, ông Trump nhấn mạnh.

Đây không phải là lần đầu tiên Tổng thống Zelensky và Ukraine vướng vào rắc rối với Tổng thống Trump trước một kỳ bầu cử tại Mỹ. Trong cuộc điện đàm năm 2019, ông Trump từng sử dụng viện trợ quân sự làm đòn bẩy để gây sức ép, yêu cầu ông Zelensky mở cuộc điều tra nhắm vào cựu Tổng thống Mỹ Joe Biden và con trai ông, Hunter Biden. Động thái này đã dẫn đến vụ luận tội đầu tiên đối với ông Trump.

Việc Ukraine một lần nữa bị cuốn vào vòng xoáy chính trường Mỹ đang làm dấy lên lo ngại tại Washington và châu Âu rằng, Tổng thống Trump có thể đang nghiêng về phía Tổng thống Nga Vladimir Putin.

Cuộc khủng hoảng mới nhất giữa Washington và Kiev bắt đầu khi ông Trump tuần trước tuyên bố về một thỏa thuận mua dầu diesel từ Nga - hành động đi ngược lại với các lệnh trừng phạt hiện tại của Mỹ.

Sau đó, vào cuối tuần, chính quyền Tổng thống Trump cảnh báo Ukraine rằng Mỹ có thể ngừng chia sẻ thông tin tình báo phục vụ các hoạt động quân sự của Ukraine, đồng thời ngăn chặn các quốc gia châu Âu mua vũ khí do Mỹ sản xuất, nếu Kiev không chấm dứt các cuộc tấn công tầm xa vào các nhà máy lọc dầu của Nga.

Trước làn sóng phản đối dữ dội - bao gồm từ nhiều thành viên của đảng Cộng hòa - ông Trump đưa ra tuyên bố về một lệnh ngừng bắn giữa Nga và Ukraine nhằm vào các cơ sở năng lượng. Tuy nhiên, sau đó ông Trump lại phát tín hiệu cho thấy ông chưa thông báo trước cho cả Nga và Ukraine về quyết định này, khiến họ hoàn toàn bất ngờ.

Ukraine được cho là tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn, nhưng Nga sau đó phát động các cuộc không kích và tấn công bằng máy bay không người lái (UAV) nhằm vào các cơ sở năng lượng của Ukraine, khiến 600.000 người rơi vào cảnh mất điện.

Hôm 13/10, ông Zelensky cho biết chính phủ Ukraine không nhận được cảnh báo sớm như thường lệ từ phía Mỹ trước khi tên lửa đạn đạo của Nga đánh trúng một nhà máy điện lớn tại Kiev và làm hư hại một tòa nhà.

Sự bất đồng với Washington khiến Kiev đặc biệt lo ngại, bởi tình trạng này diễn ra trong bối cảnh các cuộc tấn công bằng tên lửa của Nga liên tục xảy ra nhưng không vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Mỹ.

Đến ngày 15/10, sự kiên nhẫn của Tổng thống Zelensky đã cạn kiệt. Ông tuyên bố nối lại các cuộc tấn công nhằm vào các cơ sở năng lượng của Nga. Động thái của nhà lãnh đạo Ukraine nhằm gia tăng sức ép lên Moscow.

“Chúng tôi đã hết kiên nhẫn rồi”, ông Zelensky nói trong cuộc phỏng vấn với Financial Times. Ông cho rằng Mỹ đang tính đến các thỏa thuận mới với Nga - có thể liên quan đến khí đốt - và dự đoán rằng điều này sẽ không được công chúng Mỹ ủng hộ.

Hạn chế Starlink

Những diễn biến xoay quanh hệ thống Starshield của SpaceX - một phiên bản dành cho quân sự của hệ thống Starlink do tỷ phú Elon Musk phát triển - không chỉ khiến căng thẳng giữa Washington và Kiev leo thang đáng kể. Vụ việc còn làm dấy lên những câu hỏi mới về vai trò và tầm ảnh hưởng toàn cầu của tỷ phú Elon Musk, khi các công nghệ của ông đã trở thành yếu tố không thể thiếu trong kỷ nguyên chiến tranh mới.

Các tướng lĩnh Ukraine vô cùng sửng sốt trước những hạn chế áp đặt lên Starshield - một hệ thống không thuộc quyền kiểm soát của ông Elon Musk, mà nằm dưới sự quản lý của chính phủ Mỹ.

Những hạn chế này trên thực tế đã làm giảm tốc độ hoạt động của các khí tài quân sự Ukraine, trong đó có UAV, đồng thời làm suy giảm khả năng liên lạc cũng như vận hành máy bay chiến đấu và trực thăng của quân đội Ukraine. Các biện pháp hạn chế như vậy đã mang lại lợi thế quân sự đáng kể cho lực lượng Nga trên chiến trường.

Tại Washington, ngày càng xuất hiện nhiều câu hỏi chưa có lời giải về nguyên nhân dẫn đến việc giảm tốc độ hoạt động của hệ thống Starshield.

Trong bài đăng trên mạng xã hội, ông Elon Musk cho biết: “Mọi giới hạn về tốc độ hoặc mức độ sử dụng đều do quân đội Mỹ và cuối cùng là Tổng thống Mỹ quyết định”.

Một số quan chức cấp cao của Mỹ nói rằng lệnh hạn chế Starshield không xuất phát từ Tổng thống Trump. Họ tin rằng tỷ phú Elon Musk phải chịu phần lớn trách nhiệm về việc này.

Tuy nhiên, vào tối 15/10, hãng tin Reuters dẫn nguồn tin cho biết lệnh hạn chế hệ thống vệ tinh được ban hành từ trong nội bộ Nhà Trắng.

Tổng thống Zelensky cho rằng việc siết Starshield với quân đội Ukraine là hành động có chủ đích. “Đó không phải là vấn đề kỹ thuật”, ông nói với Financial Times.

Hoài nghi về lập trường của Tổng thống Trump

Vụ việc Starshield xảy ra sau những động thái và phát ngôn gần đây của Tổng thống Trump, khiến các đồng minh của Mỹ lo ngại. Những nước này cho rằng con đường duy nhất để chấm dứt xung đột Ukraine là gây sức ép lên Nga.

Các đối thủ của ông Trump tại Mỹ cho rằng thỏa thuận dầu diesel là bằng chứng mới nhất cho thấy sự nhượng bộ của ông Trump với Nga, bởi thỏa thuận này sẽ không giúp giảm giá nhiên liệu đáng kể trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ. Trong khi đó, nếu được thực hiện đầy đủ, thỏa thuận dầu diesel với Mỹ sẽ bơm hàng tỷ USD vào nền kinh tế Nga sau nhiều năm Moscow phải hứng chịu các lệnh trừng phạt quốc tế, đồng thời nhiều khả năng giúp hỗ trợ chiến dịch quân sự của Nga tại Ukraine.

“Ông Trump đang nỗ lực tìm mọi cách để cải thiện vị thế của mình cũng như vị thế của các ứng viên đảng Cộng hòa tranh cử trong cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ này”, Thượng nghị sĩ đảng Dân chủ bang Delaware Chris Coons nhận định.

Chính quyền Mỹ cho biết Tổng thống Trump vẫn tìm kiếm cơ hội để thúc đẩy hòa bình. “Tôi thực sự nghĩ rằng ông Putin muốn đạt được thỏa thuận hơn ông Zelensky”, ông Trump tuyên bố hồi đầu tuần.

Tuy nhiên, kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng năm ngoái, chưa có dấu hiệu nào cho thấy ông Putin thay đổi lập trường. Nhà lãnh đạo Nga vẫn yêu cầu Ukraine công nhận quyền kiểm soát của Nga đối với các vùng lãnh thổ trọng yếu ở miền Đông để đổi lấy việc chấm dứt xung đột. Đây là điều kiện mà ông Zelensky tuyên bố không chấp nhận.

Ông Tom Keatinge, Giám đốc Trung tâm Tài chính và An ninh thuộc Viện Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh Hoàng gia (RUSI) tại London, cho rằng Tổng thống Trump có thể đang đặt “vị thế bầu cử” cao hơn so với mong muốn của Ukraine. Điều này có thể giải thích cho những hành động gần đây của nhà lãnh đạo Mỹ.