Bạn vào một quán cà phê, được phục vụ cốc, ống hút giấy, và tin rằng mình đang bảo vệ môi trường. Thực tế, theo tổ chức World Wildlife Fund (WWF), việc thay thế vật liệu có thể chỉ đơn giản là chuyển gánh nặng ô nhiễm nhựa sang các vấn đề về sử dụng đất, nước, phát thải carbon hoặc sức khỏe con người.
Trên thế giới, nhiều nghiên cứu độc lập hoặc được ủy thác từ chính phủ đã chứng minh vật liệu thay thế nhựa không hoàn toàn "thân thiện môi trường".
Tạp chí Khoa học Công nghệ và Môi trường (ES&T) đăng tải bài nghiên cứu khoa học của nhóm chuyên gia từ đại học Cambridge, Học viện Công nghệ Hoàng Gia KTH (Thụy Điển). Họ bóc tách phát thải của các loại vật liệu thay thế và nhựa thường theo giai đoạn sản xuất, vận chuyển, tiêu dùng và thải bỏ.
Các sản phẩm được đưa vào nghiên cứu gồm 16 loại chứa nhựa và vật liệu thay thế tối ưu. Trong đó, nhóm thay thế được lựa chọn gồm giấy, nhôm, thủy tinh (lĩnh vực bao bì), len, cotton (dệt may), áp dụng trong điều kiện thị trường và thải bỏ của Mỹ.
Kết quả, 15 sản phẩm từ nhựa phát thải thấp hơn vật liệu thay thế trong toàn vòng đời. Tính riêng quá trình sản xuất và vận chuyển, vật liệu nhựa tối ưu hơn trong 10 ứng dụng, do sản xuất nhựa tiêu tốn ít năng lượng hơn nhôm hay thủy tinh. So với riêng thủy tinh, phát thải khí nhà kính trong quá trình sản xuất của nhựa chỉ bằng một phần ba. Do trọng lượng nhẹ hơn và khả năng vỡ, hỏng thấp, sản phẩm từ vật liệu này cũng phát thải ít hơn trong vận chuyển, phân phối.
Với túi mua sắm, trọng lượng túi giấy cao hơn nhiều nilon (55g so với 8g) để đảm bảo công năng, do giấy chịu tải trọng kém hơn nhựa. Tính riêng khâu tiêu dùng và xử lý sau thải bỏ, túi giấy phát thải khí nhà kính gấp 5 lần nilon. Bởi lẽ, tỷ lệ tái chế của HDPE khá lớn tại Mỹ (30%), trong khi giấy chưa được tái chế ở quy mô lớn.
Lượng phát thải khí nhà kính trong toàn bộ vòng đời (tính bằng kg CO2e trên mỗi đơn vị chức năng) với một số loại bao bì đóng gói. Giai đoạn sản xuất được cộng gộp khí thải từ hoạt động thu mua, sản xuất nguyên liệu thô và điều chỉnh cần thiết theo tỷ lệ hỏng, vỡ. Nguồn: ES&T
Còn với bao bì thực phẩm, việc thay khay xốp (bằng nhựa giãn nở EPS) và màng bọc thực phẩm bằng giấy gói thịt giúp giảm khí nhà kính còn một phần ba trong khâu sản xuất. Tuy nhiên, hoạt động này lại làm tăng tỷ lệ hư hỏng thực phẩm trong khâu tiêu dùng, bởi cấu trúc kín của nhựa giúp bảo quản tốt hơn.
Trong ứng dụng hộp đựng sữa, hai loại phổ biến tại Mỹ là chai nhựa cứng HDPE và hộp giấy (gồm 80% giấy và 20% nhựa mềm LDPE, giúp bảo quản và chống thấm). Dù giảm được tỷ lệ nhựa trong bao bì, hộp giấy lại gây ảnh hưởng môi trường sau thải bỏ lại lớn hơn, do giấy phát thải khí siêu ô nhiễm methane (CH4) khi chôn lấp - loại khí gây nóng hành tinh gấp hơn 20 lần CO2.
Một số quốc gia đã có nghiên cứu tương tự, nhằm tìm chính sách phù hợp để giảm thiểu rác nhựa. Tại Singapore, nghiên cứu được ủy thác bởi Cơ quan Môi trường Quốc gia (NEA) tập trung vào túi mua sắm, với giả định một hộ gia đình bốn người dùng 1.248 túi cơ bản trong một năm. Theo đó, túi nilon, giấy, nhựa trộn chất phân hủy, nhựa tinh bột ngô đều ảnh hưởng môi trường. Chẳng hạn, giấy tiêu tốn nước gần gấp 2, và chuyển đổi mục đích sử dụng đất gấp 5 lần nhựa do hoạt động trồng trọt và chế biến bột giấy.
Do đó, chính phủ nước này không cấm nhựa một lần, mà tập trung vào các công cụ quản lý rác thải như trách nhiệm mở rộng của nhà sản xuất (EPR), áp phí túi... Họ cũng khuyến khích mô hình kinh doanh không đóng gói thực phẩm sẵn, và dịch vụ cho thuê cốc, hộp đựng thực phẩm tái sử dụng.
Với Hàn Quốc, nghiên cứu thực hiện trên ống hút cũng cho thấy vật liệu thay thế tác động môi trường cao hơn nhựa. Ống hút giấy có mức độ gây suy giảm tầng ozone cao hơn 2,2 lần nhựa PP, còn ống hút bio-PE cao hơn 4 lần. Nhóm nghiên cứu khuyến nghị trọng tâm chính sách nên chuyển sang khuyến khích mọi người không dùng ống hút, thay vì tranh luận về chất liệu nào thân thiện với môi trường hơn.
Cùng quan điểm, WWF cho rằng quyết định về vật liệu sử dụng không thể đơn giản hóa thành một câu hỏi kiểu "Giấy hay nhựa tốt hơn?". Với cốc uống nước, bà Erin Simon, Phó chủ tịch kiêm Trưởng bộ phận Rác thải và Kinh doanh nhựa tại WWF, cho biết câu hỏi đúng không phải là "giấy hay nhựa", mà là "chiếc cốc đó có cần thiết phải tồn tại ngay từ đầu hay không". Còn với ống hút, tổ chức này khuyến nghị người dùng và doanh nghiệp chuyển đổi sang loại tái sử dụng, hoặc đơn giản là không dùng.
Giữa năm nay, WWF kêu gọi sử dụng vật liệu thay thế nhựa một cách có trách nhiệm. Hành động được khuyến nghị là ưu tiên giảm thiểu tiêu dùng, sau đó đến các giải pháp tái sử dụng, tái nạp (refill), rồi mới đến bài toán thay thế vật liệu. Trong đó, hoạt động thay thế nhựa đòi hỏi nhà hoạch định chính sách cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố đánh đổi về môi trường, xã hội, kinh tế trong bối cảnh địa phương, và xét trên toàn vòng đời sản xuất - thải bỏ.
Bảo Bảo (theo WWF, ES&T, NEA)