Tổng thống Mỹ Donald Trump gần đây tuyên bố quân đội nước này đang hộ tống "hàng triệu" thùng dầu lưu thông qua eo biển Hormuz, tuyến hàng hải vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu khí toàn cầu trước khi xung đột Iran nổ ra.
Tuy nhiên, trái ngược với tuyên bố của lãnh đạo Mỹ, dữ liệu từ các công ty theo dõi hàng hải cho thấy số lượng tàu thuyền qua eo biển rất hạn chế, khi mối đe dọa từ Iran vẫn khiến nhiều chủ tàu e ngại.
Xung đột Iran chưa có dấu hiệu chấm dứt, khi cả Washington và Tehran đều không nhượng bộ, quyết duy trì cách tiếp cận cứng rắn với đối phương.
Ưu tiên của ông Trump hiện tại là sử dụng lệnh phong tỏa cảng biển Iran cùng các biện pháp trừng phạt kinh tế để tạo đòn bẩy, ép đối phương nhượng bộ. Tuy nhiên, giới chuyên gia bày tỏ hoài nghi về khả năng áp lực kinh tế từ Mỹ có thể buộc chính quyền Iran phải đầu hàng, theo Washington Post.
Tàu thuyền di chuyển qua eo biển Hormuz, ngoài khơi thành phố cảng Bandar Abbas ở miền nam Iran, ngày 5/9. Ảnh: AFP
Al-Ansari, quan chức Qatar, cho biết ở thời điểm này, cả Mỹ và Iran đều không chấp nhận bị coi là bên thất bại. Điều đó tạo ra trở ngại lớn để kết thúc xung đột. Điều này đẩy các nước vùng Vịnh vào tình thế tiến thoái lưỡng nan, khi Mỹ là đối tác an ninh hàng đầu còn Iran vốn có quan hệ kinh tế chặt chẽ với họ.
Majed al-Ansari, người phát ngôn Bộ Ngoại giao Qatar kiêm cố vấn Thủ tướng Qatar Mohammed bin Abdulrahman Al Thani, ngày 7/9 cho hay mối đe dọa chính mà vùng Vịnh đang phải đối mặt là "việc bình thường hóa cuộc khủng hoảng".
"Đây không còn được xem là một cuộc khủng hoảng tạm thời, có điểm bắt đầu và kết thúc. Ngày càng có nhiều người coi đây là trạng thái bình thường mới", ông nói tại Diễn đàn Hili ở Abu Dhabi, thủ đô Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE).
Trong bối cảnh chính quyền ông Trump muốn siết chặt gọng kìm kinh tế lên Iran, giới chức UAE và Qatar nhận định các nước vùng Vịnh không thể tiếp tục chỉ dựa vào chiếc ô an ninh của Mỹ, mà buộc phải đa dạng hóa các mối quan hệ chiến lược.
"Tự chủ chiến lược không đồng nghĩa với tự cô lập. Mối quan hệ đối tác lâu đời, tin cậy với các đồng minh, đặc biệt là Mỹ, vẫn là trụ cột an ninh và nguồn sức mạnh cốt lõi của chúng tôi. Việc chúng tôi nâng cao tính tự chủ và duy trì liên minh với Mỹ là hai yếu tố bổ trợ, chứ không hề triệt tiêu lẫn nhau", ông Anwar Gargash, cố vấn ngoại giao của Tổng thống UAE, nhấn mạnh.
Lửa và khói đen bốc lên sau đòn tập kích UAV vào cơ sở dầu khí Fujairah ở UAE ngày 3/3. Ảnh: AP
Ông Gargash nói thêm rằng Iran "vẫn là láng giềng của chúng tôi" và UAE sẽ phải tìm cách khôi phục những gì có thể khôi phục. Cố vấn này cho biết vị trí địa lý buộc UAE phải duy trì mối quan hệ với Iran.
"Nhưng cần phân biệt rõ giữa việc khôi phục một mối quan hệ cần thiết, thực chất với Iran và khôi phục lòng tin đã mất. Điều đầu tiên là cần thiết, điều thứ hai sẽ khó hơn nhiều", ông nói.
Tại UAE, Arab Saudi và Oman, giới chức có thể khai thác các cảng nằm ngoài eo biển Hormuz, kết nối ra biển Arab và xa hơn là Ấn Độ Dương, để tiếp tục xuất khẩu dầu và nhập khẩu hàng hóa.
Ngược lại, các quốc gia như Kuwait, Qatar và Bahrain phải chịu ảnh hưởng nặng nề hơn do không có cảng hoặc đường biên giới đất liền có thể giúp tránh eo biển Hormuz.
Al-Ansari lưu ý chỉ với những chiếc máy bay không người lái (UAV) của Iran có thể đe dọa nguồn cung khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của Qatar, vốn chiếm 20% nguồn cung LNG toàn cầu.
Trong bối cảnh hiện tại, chuẩn bị "kế hoạch B" được xem là yêu cầu cấp thiết với các nước vùng Vịnh.
Mohammed Baharoon, tổng giám đốc trung tâm nghiên cứu B'huth tại Dubai, cho biết ngành công nghiệp quốc phòng "chắc chắn đang mở rộng trên khắp vùng Vịnh". Các nước vùng Vịnh đang tìm thêm đối tác như Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ và Hàn Quốc để chuẩn bị cho tương lai.
"Trước đây mục tiêu là phòng thủ và răn đe. Nhưng bây giờ nó bao gồm cả năng lực tấn công", Baharoon cho hay.
Ông lưu ý rằng khi UAE triển khai một hệ thống phòng thủ do Trung Quốc sản xuất tại Bahrain, nơi liên tục bị UAV và tên lửa Iran nhắm đến, phía Mỹ không có động thái phản đối.
"Mọi quốc gia đều đang chuẩn bị một kế hoạch B. Chúng tôi hiểu rằng cuộc sống không thể dừng lại", Nasser Hassan Al Shaikh, cựu quan chức UAE kiêm doanh nhân, nói.
Vị trí eo biển Hormuz và các nước vùng Vịnh. Đồ họa: Guardian
Tập đoàn DP World, đơn vị vận hành cảng siêu trọng Jebel Ali ở Dubai, hồi tháng 7 công bố kế hoạch xây dựng hai cảng nước sâu mới tại Fujairah, nằm ngoài khu vực eo biển Hormuz.
Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi (ADNOC) trong khi đó đang đẩy nhanh tiến độ xây dựng tuyến ống dẫn dầu dài khoảng 515 km, dự kiến đưa vào hoạt động trong năm tới, đồng thời thúc đẩy tiến độ dự án đường sắt kết nối.
Trong những ngày gần đây, từng đoàn xe tải nối dài, ùn tắc trên những con đường men theo sườn núi hướng tới cảng Khorfakkan của UAE. Cảng này đang đón lượng hàng tăng vọt với số container xử lý mỗi tuần tăng lên 70.000, cao hơn rất nhiều so với con số 8.000 trước chiến tranh, theo Farid Belbouab, CEO của Gulftainer, đơn vị vận hành cảng Khorfakkan.
"Chúng tôi không nói sẽ xây dựng một tuyến đường thay thế eo biển Hormuz. Nhưng mục tiêu là giảm mạnh sự phụ thuộc vào tuyến hàng hải này", ông nói.
Thanh Tâm (Theo Washington Post, AFP, Reuters)