Phần nổi của tảng băng
Tháng 8/2026, Công an tỉnh Nghệ An triệt phá một đường dây núp bóng cơ sở spa để tổ chức khám, điều trị xương khớp trái phép. Từ tháng 3/2026, các đối tượng đã lừa gần 300 người tại nhiều tỉnh, thành phố, chủ yếu là người cao tuổi; tổng số tiền giao dịch qua tài khoản của một đối tượng hơn 9 tỷ đồng.
Trước đó, đường dây lừa đảo “hợp đồng kỳ nghỉ” đã từng gây rúng động toàn quốc. Đến nay Bộ Công an tiếp nhận thêm khoảng 2.500 đơn kiến nghị, tố giác; khởi tố 40 vụ án, 525 bị can và bước đầu xác định số tiền bị chiếm đoạt khoảng 2.600 tỷ đồng.
Những con số ấy mới chỉ là phần nổi của tảng băng chìm, bởi nhiều nạn nhân không trình báo do e ngại nhiều vấn đề. Từ đó, câu hỏi được dư luận đặt ra: Vì sao những người đã trải qua hàng chục năm cuộc đời, giàu kinh nghiệm sống và từng đưa ra vô số quyết định quan trọng lại có thể đặt niềm tin vào lời lẽ của những kẻ chỉ quen qua điện thoại?
Theo ông Trần Viết Lưu, Phó Chánh Văn phòng Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, người cao tuổi không chỉ là nhóm cần được chăm sóc, mà còn sở hữu nhiều nguồn lực tích lũy sau cả một đời lao động. Nhiều người sau khi nghỉ hưu vẫn kinh doanh, làm chủ cơ sở sản xuất, tham gia các hoạt động kinh tế và mong muốn tiếp tục đóng góp.
Tuổi thọ tăng cũng đồng nghĩa khoảng thời gian sau khi nghỉ hưu dài hơn. Với nhiều người, đó không phải quãng đời “ngồi chờ”, mà vẫn là thời gian làm việc, chăm sóc gia đình và tìm cách tạo thêm giá trị. Vì vậy, theo ông Lưu, “những lời mời đầu tư, kinh doanh hay kiếm thêm thu nhập có thể đánh trúng tâm lý muốn tiếp tục làm việc, muốn có thêm một khoản cho con cháu”. Đó cũng là một trong những lý do các đối tượng lừa đảo không nhất thiết phải tìm đến người thiếu hiểu biết. Chúng tìm đến người có tiền, có nhu cầu và có quyền tự quyết với khoản tiền của mình.
Nhưng, đó mới chỉ là một nửa câu chuyện, nửa còn lại nằm ở nhu cầu được quan tâm. Ông Lưu kể, đôi khi một người con nghĩ việc cha mẹ gọi cho họ hỏi cách lập tài khoản Facebook chỉ là một chuyện nhỏ, có thể gạt đi bằng câu “Con đang bận, khi nào rảnh con làm cho”. Nhưng với cha mẹ, đó có thể là một nhu cầu được trò chuyện, được con hướng dẫn, được bước thêm một bước vào thế giới mà con cháu mình đang sống. “Chúng ta phải thừa nhận, đôi khi người trẻ rất thiếu kiên nhẫn dành cho cha mẹ”, ông nhận xét.
Khoảng trống ấy, nếu hiện hữu, lại là nơi kẻ xấu sẵn sàng kiên nhẫn lấp vào. Trong cuộc sống hiện đại ở nhiều gia đình, do guồng quay bận bịu, thời gian mà các thành viên dành cho nhau ngày càng ít. Vậy nên, khi một người lạ có thể gọi hằng ngày, đến thăm liên tục, kiên nhẫn nghe một câu chuyện đã được kể nhiều lần, sẽ khiến người cao tuổi có niềm tin và tình cảm quý mến.
Tổn thất thứ hai
Quan tâm đến góc độ ấy, chương trình “Hãy gọi cho con” do Cục An ninh mạng (A05) tổ chức vừa qua cũng đặt vấn đề này trong một không gian đối thoại đa thế hệ. Hơn 50 người cao tuổi, hơn 200 sinh viên và 50 cán bộ công an cùng tham gia; với loạt tiểu phẩm mang những cái tên gợi nhiều suy nghĩ như “Hai sự cô đơn” hay “Phía bên kia cuộc gọi”. Cách đặt vấn đề của chương trình rất đáng chú ý: Trước khi nói về cách nhận diện một cuộc gọi lừa đảo, cần nói về việc một người sẽ gọi cho ai, khi họ không chắc mình đang gặp chuyện gì.
Thông điệp “Dừng - Kiểm chứng - Gọi” của “Hãy gọi cho con”, vì thế, không chỉ là một quy tắc an toàn tài chính. “Dừng” để không quyết định ngay khi bị thúc ép. “Kiểm chứng” để đối chiếu thông tin qua nguồn độc lập, chính thống. Và “Gọi” để tìm thêm một người cùng suy nghĩ trước một quyết định tài chính bất thường. Trong đó, “Gọi” có lẽ là phần khó nhất. Với nhiều nạn nhân, mất tiền chưa chắc đã là tất cả. Kéo theo sau đó có thể là xấu hổ, tự trách, mặc cảm, hoặc sợ trở thành gánh nặng của con cháu. Khi ấy, trạng thái im lặng có thể sẽ khiến gia đình biết chuyện muộn hơn, và dĩ nhiên việc hỗ trợ cũng khó khăn hơn.
Tại sự kiện, nhà báo Dương Ngọc Trinh nêu vấn đề:“Nếu bố mẹ vừa mất tiền mà phản ứng đầu tiên của con là chất vấn- “Sao bố mẹ lại có thể cả tin như thế?”, liệu đó có trở thành một “tổn thất thứ hai” hay không?”. Sau đó, các chuyên gia tại chương trình đã mở rộng khái niệm tổn thất, không chỉ là tiền, mà còn là sự suy giảm niềm tin trong gia đình.
Vì vậy, xây dựng một gia đình có khả năng phòng vệ trước lừa đảo không chỉ đơn giản là cài thêm một ứng dụng cảnh báo, hay hướng dẫn cha mẹ nhận diện một đường link giả. Đó còn phải là nỗ lực xây dựng và duy trì một thói quen, để cha mẹ biết rằng trước một quyết định bất thường, họ cần gọi ngay cho con cháu.
Phòng, chống lừa đảo cho người cao tuổi, bởi vậy, sẽ không chỉ là cuộc chạy đua giữa những thủ đoạn mới và những lời cảnh báo theo sau...
Tại Việt Nam, Quỹ dân số Liên hợp quốc (UNFPA) cùng Hội Người cao tuổi đang hỗ trợ phát triển các Câu lạc bộ Liên thế hệ Tự giúp nhau. Mô hình không chỉ cung cấp hỗ trợ sức khỏe mà còn có hoạt động sinh kế, hỗ trợ đồng đẳng, tham gia xã hội và tương trợ. Theo UNFPA, những mô hình này góp phần tăng cường gắn kết xã hội và giảm cô lập ở người cao tuổi. Từ những hiệu quả bước đầu, mô hình được Chính phủ định hướng nhân rộng đến năm 2045.
Nguyễn Hà