Ngày 23/7/1980, tàu vũ trụ Liên hợp 37 (Soyuz 37) rời bệ phóng, mang theo phi công Phạm Tuân - Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Việt Nam và chỉ huy Viktor Vasilyevich Gorbatko của Liên Xô (cũ), chính thức đưa Việt Nam trở thành một trong số ít quốc gia trên thế giới có người bay vào vũ trụ vào thời điểm ấy.
Phi công Phạm Tuân và chỉ huy Viktor Vasilyevich Gorbatko của Liên Xô (cũ) (Ảnh tư liệu).
Chuyến bay đặc biệt này không chỉ là một thành tựu khoa học - công nghệ mà còn mở ra những bước tiếp cận đầu tiên của Việt Nam với lĩnh vực nghiên cứu không gian ngoài Trái Đất.
Khát vọng chinh phục vũ trụ
Hành trình đưa người Việt Nam vào không gian bắt nguồn từ nền tảng hợp tác khoa học giữa Việt Nam và Liên Xô (cũ) được xây dựng trong nhiều thập kỷ.
Năm 1961, sau khi Liên Xô (cũ) thực hiện thành công chuyến bay có người lái đầu tiên vào vũ trụ của phi hành gia Yuri Gagarin, Việt Nam đã thể hiện sự quan tâm tới những thành tựu khoa học trong lĩnh vực này. Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng từng nhiều lần bày tỏ sự trân trọng đối với những bước tiến của khoa học vũ trụ Liên Xô (cũ), đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc nghiên cứu, học tập khoa học tiên tiến để phát triển đất nước.
Đến năm 1978, Việt Nam chính thức tham gia chương trình Intercosmos - chương trình hợp tác khoa học và thám hiểm vũ trụ quốc tế do Liên Xô (cũ) khởi xướng. Đây là bước tiến quan trọng giúp các cán bộ Việt Nam được đào tạo, huấn luyện tại Trung tâm Huấn luyện Gagarin, tiếp cận các kiến thức về khoa học vũ trụ và chuẩn bị cho nhiệm vụ bay vào không gian.
Trung tướng Phạm Tuân kể lại những khoảnh khắc đáng nhớ cùng phi hành đoàn Liên Xô trong chuyến bay vào vũ trụ (Ảnh: Nguyễn Ngoan).
Trong số 4 phi công Việt Nam được cử sang Liên Xô (cũ), Phạm Tuân và Bùi Thanh Liêm được Hội đồng chuyên gia y học vũ trụ lựa chọn để đào tạo trở thành nhà du hành vũ trụ.
Để chuẩn bị cho nhiệm vụ lịch sử, các phi hành gia Việt Nam đã trải qua chương trình huấn luyện toàn diện tại Liên Xô, từ rèn luyện thể lực, thích nghi với môi trường không trọng lực đến thực hành các tình huống khẩn cấp trong điều kiện khắc nghiệt. Tuy đến sau nhiều phi công các nước bạn nhưng các thành viên của Việt Nam bắt nhịp rất nhanh, thành tích cao trên nhiều mặt.
Sau quá trình đánh giá và huấn luyện nghiêm ngặt, Phạm Tuân được lựa chọn là phi công chính, còn Bùi Thanh Liêm là phi công dự bị.
142 vòng quanh Trái Đất
Sau thời gian chuẩn bị, ngày 23/7/1980, tàu Liên hợp 37 đưa phi hành gia Liên Xô (cũ) Viktor Gorbatko và phi công Phạm Tuân rời Trái Đất, bắt đầu hành trình kéo dài hơn 1 tuần trên quỹ đạo.
Một số kỷ vật quý giá của Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Tuân (Ảnh: Hùng Anh).
Sau 5 phút rời mặt đất, tín hiệu từ Trung tâm Chỉ huy chuyến bay xác nhận sức khỏe của hai nhà du hành ổn định. Đến 20h02 phút 29 giây ngày 24/7/1980, tàu Liên hợp 37 thực hiện ghép nối thành công với tổ hợp nghiên cứu khoa học trên quỹ đạo Chào mừng 6 - Liên hợp 36 - đánh dấu thời khắc lịch sử trong hành trình chinh phục không gian của người Việt và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực khoa học vũ trụ.
Trong hơn 01 tuần trên quỹ đạo, các phi công đã phải trải vượt qua những thử thách khắc nghiệt của môi trường không trọng lượng khi con tàu bay vòng quanh Trái Đất.
Trong thời gian làm việc trên quỹ đạo, các nhà du hành vũ trụ Việt Nam - Liên Xô (cũ) đã thực hiện 142 vòng quanh quỹ đạo Trái Đất; phối hợp cùng các nhà khoa học nước bạn thực hiện nhiều nghiên cứu, thí nghiệm về công nghệ, y sinh. Những số liệu này đã trở thành nguồn tài liệu quý giá, được sử dụng để tiếp tục nghiên cứu phát triển khoa học kỹ thuật vũ trụ trong tương lai.
Một số hiện vật được Trung tướng Phạm Tuân mang theo khi bay vào vũ trụ tại trưng bày chuyên đề Chuyến bay Liên hợp 37 - Biểu tượng hợp tác vũ trụ Việt Nam - Liên bang Nga tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước tháng 4/2026 (Ảnh: Phạm Hồng Hạnh).
Sau khi hoàn thành nhiệm vụ trên tổ hợp quỹ đạo Chào mừng 6 - Liên hợp 36 - Liên hợp 37, vào 15h15 phút 03 giây ngày 31/7/1980, Phạm Tuân và Viktor Gorbatko trở về Trái Đất an toàn. Phi hành đoàn được đón tiếp trong niềm vui và tự hào của cả hai dân tộc.
Hơn 40 năm sau, chuyến bay Liên hợp 37 vẫn được xem là một dấu mốc quan trọng trong lịch sử khoa học - công nghệ Việt Nam, thể hiện tinh thần hợp tác quốc tế và ý chí chinh phục những giới hạn mới của không gian vũ trụ.
Chuyến bay đưa cờ Tổ quốc vào không gian
Sáng 10/4/2026, trong gian trưng bày chuyên đề Chuyến bay Liên hợp 37 - Biểu tượng hợp tác vũ trụ Việt Nam - Liên bang Nga tại Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước (Bộ Nội vụ), nhiều câu chuyện đã được nhân chứng lịch sử - Trung tướng, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Phạm Tuân đã kể lại.
Trong bối cảnh năm 1980, Việt Nam vẫn còn nhiều khó khăn do vừa trải qua chiến tranh và đang trong giai đoạn đầu của công cuộc khôi phục đất nước, việc một thành viên phi hành đoàn là người Việt Nam - đồng thời là người châu Á đầu tiên bay vào vũ trụ, tham gia hành trình chinh phục không gian mang ý nghĩa đặc biệt.
Đối với Trung tướng Phạm Tuân, khoảnh khắc nhìn thấy Việt Nam từ không gian là một trong những ký ức không thể quên. Vào ngày thứ ba của chuyến du hành, ông và các phi công đưa các kỷ vật mang theo để làm các thủ tục chứng nhận ở trong vũ trụ.
Nhiều kỷ vật đã được chuẩn bị được mang vào vũ trụ bao gồm các biểu tượng quốc gia như quốc kỳ, quốc huy, quân kỳ; ảnh, phim chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh cùng những văn kiện lịch sử quan trọng, nắm đất Ba Đình và nhiều kỷ vật khác.
Lá quốc kỳ (kích thước khoảng 20x30cm) đã theo Trung tướng Phạm Tuân bay vào không gian năm 1980 (Ảnh: Fanpage Trung tâm Lưu trữ quốc gia III - Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước).
Trung tướng Phạm Tuân chia sẻ, hình ảnh lá cờ Tổ quốc Việt Nam bay trong vũ trụ là dấu mốc khẳng định vị thế của một quốc gia độc lập, tự do, giàu truyền thống yêu nước, đồng thời đánh dấu bước tiến của Việt Nam trong hành trình chinh phục khoa học, công nghệ vũ trụ. Ông nói thêm, khoảnh khắc được nghe tiếng nói của người Việt Nam từ không gian đã mang lại niềm vui, sự xúc động và niềm tự hào lớn lao đối với ông cũng như nhân dân cả nước.
Trung tướng Phạm Tuân nhấn mạnh, chuyến bay không chỉ mang ý nghĩa chính trị, thể hiện tinh thần đoàn kết, hữu nghị giữa Việt Nam - Liên Xô (cũ) và các nước bạn cùng tham gia sứ mệnh bay vào không gian mà còn mở ra cơ hội để các nhà khoa học trong nước tiếp cận với lĩnh vực mới, phục vụ vào công cuộc phát triển kinh tế, xã hội sau này.