Án tử hình và nghịch lý mang tên 'thuyết ngoại lệ Mỹ'

Sự cố tiêm thuốc độc bất thành đối với nữ tử tù Christa Pike tại bang Tennessee (Mỹ) và đề xuất phát trực tiếp (livestream) cảnh xử bắn tử tù Nidal Hasan - cựu bác sĩ quân đội bị kết án vì sát hại 13 người - đã thu hút sự chú ý của toàn thế giới về cách áp dụng án tử hình mang tính "ngoại lệ" tại nước Mỹ.

Tại Úc, việc bang Queensland bãi bỏ án tử hình vào năm 1922 đã đưa nơi này trở thành khu vực tài phán đầu tiên thuộc Đế quốc Anh thực hiện bước đi này. 

Tây Úc, tiểu bang cuối cùng xóa bỏ hình phạt tử hình, cũng đã làm điều tương tự vào năm 1984. Anh bãi bỏ án tử hình vào năm 1965 và Canada nối gót vào năm 1976.

Thẩm quyền của các tiểu bang

Phần lớn các vụ hành quyết tại Mỹ được tiến hành theo thẩm quyền cấp bang tại 27 (trong tổng số 50) bang hiện còn duy trì án tử hình, theo trang The Conversation. 

• 

  Vụ tử tù bị hành quyết bất thành: Hé lộ điều khó tin từ băng ghi âm tổng đài 911ĐỌC NGAY

Đối với các tội danh mang án tử hình được xếp vào tội phạm cấp liên bang, gồm cả những vụ án do tòa án quân sự xét xử, việc thi hành án bắt buộc phải có sự phê chuẩn của Tổng thống.

Một trong những sắc lệnh đầu tiên sau khi trở lại Nhà Trắng nhiệm kỳ 2 của Tổng thống Donald Trump là khôi phục việc thi hành án tử hình đối với các tù nhân bị kết án theo luật liên bang Mỹ, vốn đã bị chính quyền tiền nhiệm Joe Biden đình chỉ.

Kể từ giữa thế kỷ 19, các chính trị gia, thẩm phán, cùng các nhóm vận động hành lang tôn giáo và thế tục tại Mỹ đã liên tục phản đối án tử hình.

Phong trào bãi bỏ án tử hình đạt đỉnh điểm vào thập niên 1960, khi tỉ lệ ủng hộ hình phạt này giảm xuống chỉ còn 42%. Ngày nay, tỉ lệ ủng hộ đang ở mức 52%. Tuy nhiên mới chỉ có 23 bang chính thức xóa bỏ án tử hình.

Án tử hình và "Thuyết ngoại lệ Mỹ"

Khái niệm “Thuyết ngoại lệ Mỹ” gắn với quan niệm nước Mỹ được xây dựng trên các giá trị dân chủ, tự do và quyền con người. Tuy nhiên những giá trị này cũng được viện dẫn trong cả các lập luận phản đối lẫn ủng hộ án tử hình.

Trong thập niên 1950 và 1960, các nhà hoạt động dân quyền Mỹ sử dụng bằng chứng về sự phân biệt chủng tộc trong việc áp dụng án tử hình để phản đối hình phạt này.

Năm 1972, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết cách áp dụng án tử hình khi đó mang tính tùy tiện, vi phạm Tu chính án thứ Tám của Hiến pháp Mỹ, vốn cấm các hình phạt tàn bạo và bất thường. Phán quyết khiến gần 600 phạm nhân thoát khỏi diện tử tù và Mỹ không thực hiện vụ hành quyết nào trong 5 năm tiếp theo.

Năm 1976, Tòa án Tối cao chấp thuận các đạo luật sửa đổi của một số bang, mở đường cho việc nối lại các vụ hành quyết. Ngày 17-1-1977, Gary Gilmore trở thành tử tù đầu tiên bị hành quyết tại Mỹ sau gần 10 năm gián đoạn, bằng hình thức xử bắn ở bang Utah.

Đến năm 1982, bang Texas bắt đầu sử dụng phương pháp tiêm thuốc độc. Những người ủng hộ cho rằng phương pháp này ít bạo lực hơn ghế điện, phòng hơi ngạt hay xử bắn.

Tuy nhiên phương pháp này cũng làm dấy lên tranh cãi về mức độ đau đớn mà tử tù có thể phải chịu và nguy cơ xảy ra sai sót, mà vụ hành quyết bất thành đối với bà Pike là một ví dụ.

Bà Pike vẫn còn sống sau khi được tiêm hai liều pentobarbital, loại thuốc được sử dụng trong quy trình hành quyết. Vụ việc đặt ra những câu hỏi về quy trình thi hành án, việc sử dụng thuốc và khả năng xử lý tình huống khẩn cấp của nhà tù. Giới chức bang đã yêu cầu rà soát vụ việc.

Những tranh cãi về tiêm thuốc độc còn liên quan đến nguồn cung và chất lượng thuốc, việc hạn chế bác sĩ trực tiếp tham gia hành quyết, cũng như khó khăn trong việc thiết lập đường truyền tĩnh mạch. Dù vậy, phương pháp này vẫn được sử dụng rộng rãi tại các bang duy trì án tử hình.

Những diễn biến trên cho thấy các tranh cãi tại Mỹ không chỉ xoay quanh việc có nên duy trì án tử hình hay không, mà còn liên quan đến tính hợp hiến, nguy cơ sai sót và trách nhiệm của chính quyền trong quá trình thi hành án.

Bộ Quốc phòng Mỹ cho biết sẽ livestream xử bắn một phạm nhân từng xả súng trong căn cứ quân đội, giết 13 người.