Bệnh não mô cầu đang được quan tâm sau khi TPHCM ghi nhận 4 học sinh cùng trường mắc bệnh, trong đó một trẻ tử vong. Nguy cơ lây nhiễm trong môi trường học đường trở thành mối lo ngại của nhiều phụ huynh.
Đáng chú ý, bệnh có thể khởi phát với các triệu chứng không đặc hiệu, dễ nhầm với cảm cúm, nhưng nhanh chóng diễn tiến nặng, gây nhiễm trùng huyết, sốc và tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Phóng viên Dân trí có cuộc trò chuyện với BS Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TPHCM, nguyên Trưởng khoa Nhiễm - Thần kinh Bệnh viện Nhi đồng 1 (TPHCM), để làm rõ dấu hiệu cảnh báo sớm, điều trị kịp thời, dự phòng cho người tiếp xúc gần và tiêm vaccine đúng thời điểm.
BS Trương Hữu Khanh, Phó chủ tịch Hội Truyền nhiễm TPHCM, nguyên Trưởng khoa Nhiễm – Thần kinh Bệnh viện Nhi đồng 1 (Ảnh: Thảo Phương).
Phân biệt cúm và não mô cầu: Những dấu hiệu không nên bỏ qua
Thưa bác sĩ, bệnh do não mô cầu thực chất là bệnh gì? Vì sao cùng một loại vi khuẩn, có người chỉ mang vi khuẩn mà không biểu hiện bệnh, trong khi người khác lại bị viêm màng não, nhiễm trùng huyết, thậm chí tử vong nhanh chóng?
- Bệnh não mô cầu do vi khuẩn Neisseria meningitidis (song cầu khuẩn Gram âm) gây ra, có thể cư trú ở vùng hầu họng của người mà không gây triệu chứng. Người mang vi khuẩn vẫn có thể truyền vi khuẩn cho người khác, đặc biệt khi tiếp xúc gần và sinh hoạt chung trong thời gian dài.
Tuy nhiên, không phải ai mang vi khuẩn cũng mắc bệnh. Biểu hiện bệnh rất đa dạng, tùy thuộc vào khả năng xâm nhập của vi khuẩn và đáp ứng của cơ thể. Có người chỉ mang vi khuẩn ở hầu họng, có người bị viêm màng não, nhưng đáng lo ngại nhất là tình trạng nhiễm trùng huyết cấp tính.
Khi vi khuẩn xâm nhập vào máu và nhân lên nhanh chóng, người bệnh có thể bị suy chức năng nhiều cơ quan, tụt huyết áp, sốc nhiễm trùng. Tình trạng này có thể diễn tiến nghiêm trọng chỉ trong vài giờ, khoảng 6-24 giờ đầu, và dẫn đến tử vong nếu không được phát hiện, điều trị kịp thời.
Bệnh não mô cầu lây qua đường hô hấp do hít phải các giọt nhỏ dịch tiết mũi họng bị nhiễm Neisseria meningitidis
Triệu chứng bệnh não mô cầu có thể nhầm với cảm cúm. Bác sĩ có thể chỉ ra những dấu hiệu cảnh báo sớm mà phụ huynh cần đặc biệt lưu ý?
- Cúm và bệnh do não mô cầu đều có thể khởi phát bằng triệu chứng sốt cao đột ngột, nhưng mức độ nguy hiểm và diễn tiến bệnh có những điểm khác biệt cần lưu ý để nhận biết, xử trí kịp thời.
Trong đợt cúm hiện nay, người bệnh có thể sốt cao đột ngột, khó hạ sốt, thậm chí rét run. Qua xét nghiệm, nhiều trường hợp được ghi nhận mắc cúm A(H1N1), chủng virus từng gây đại dịch cúm năm 2009 và hiện tiếp tục lưu hành.
Trong khi đó, bệnh não mô cầu có thể diễn tiến nghiêm trọng chỉ trong vài giờ đầu. Ban đầu, người bệnh có thể sốt, mệt mỏi, đau họng hoặc có biểu hiện giống nhiễm siêu vi đường hô hấp. Tuy nhiên, ở thể nhiễm trùng huyết, tình trạng toàn thân có thể nhanh chóng xấu đi, người bệnh mệt lả, lừ đừ, vẻ mặt bơ phờ, khác thường.
Dấu hiệu cảnh báo đặc biệt là các chấm hoặc mảng xuất huyết trên da, thường xuất hiện ở vùng chi dưới rồi lan sang những vị trí khác. Một số trường hợp có thể có chấm xuất huyết ở mắt. Khi xuất hiện các dấu hiệu này kèm sốt đột ngột, cần đặc biệt cảnh giác với bệnh não mô cầu.
Nếu trẻ sốt cao, mệt lả, lừ đừ hoặc tình trạng sức khỏe xấu đi nhanh chóng chỉ trong vài giờ, phụ huynh không nên chủ quan cho rằng trẻ mắc cúm thông thường. Cần đưa trẻ đến cơ sở y tế ngay, đồng thời thông báo rõ các triệu chứng bất thường để được đánh giá và xử trí kịp thời.
Việc thăm khám cần đánh giá toàn trạng, kiểm tra da và các dấu hiệu cảnh báo phù hợp, thay vì chỉ tập trung vào triệu chứng sốt. Đặc biệt, không nên chờ đến khi xuất hiện ban xuất huyết mới đưa người bệnh đi khám, bởi khi đó bệnh có thể đã tiến triển nặng. Phát hiện sớm và điều trị kịp thời có ý nghĩa quan trọng trong việc hạn chế nguy cơ biến chứng và tử vong do não mô cầu.
Nhà trường phối hợp triển khai công tác vệ sinh - khử khuẩn và các biện pháp dự phòng (Ảnh: HCDC).
Dự phòng cho người tiếp xúc gần là biện pháp quan trọng
TP.HCM vừa ghi nhận chùm ca mắc não mô cầu tại trường học. Từ góc độ dịch tễ, bác sĩ đánh giá thế nào về nguy cơ lây truyền trong trường học và vai trò của việc khoanh vùng, sử dụng kháng sinh dự phòng?
- Khi phát hiện trường hợp mắc bệnh não mô cầu, ngành y tế đã nhanh chóng phối hợp cơ quan y tế địa phương để điều tra dịch tễ, xác định những người đã tiếp xúc gần với bệnh nhân.
Việc điều tra nhằm làm rõ người bệnh đã tiếp xúc với ai trong gia đình, lớp học, nhóm sinh hoạt hoặc những môi trường có tiếp xúc gần khác. Không phải cứ đi ngang qua người bệnh là có nguy cơ như nhau. Nguy cơ chủ yếu liên quan đến tiếp xúc gần, kéo dài, dùng chung không gian sinh hoạt hoặc những điều kiện thuận lợi cho vi khuẩn lây truyền qua dịch tiết đường hô hấp.
Kháng sinh dự phòng cho người tiếp xúc gần thuộc nhóm chỉ định phù hợp là biện pháp quan trọng nhằm loại bỏ vi khuẩn ở vùng hầu họng, giảm nguy cơ phát bệnh và lây truyền tiếp. Việc sử dụng cần được cơ quan y tế hướng dẫn, triển khai đúng đối tượng và đúng phác đồ, không nên tự ý mua thuốc uống.
Khi phát hiện sớm ca bệnh, điều tra tiếp xúc và thực hiện dự phòng kịp thời, nguy cơ xuất hiện thêm ca bệnh có thể được hạn chế đáng kể.
Bệnh nhi đến khám tại Trung tâm Tiêm chủng & Khám, tư vấn sức khỏe trẻ em Bệnh viện Nhi đồng 1 (Ảnh: Thảo Phương).
Hiện ngành y tế TPHCM nhận định chùm ca bệnh trong trường học đã được kiểm soát, học sinh có thể tiếp tục học trực tiếp. Bác sĩ khuyến cáo gì để phụ huynh yên tâm và nhà trường chủ động phòng bệnh?
- Khi ngành y tế đã điều tra, xử lý ổ dịch và triển khai các biện pháp dự phòng cần thiết, phụ huynh nên theo dõi hướng dẫn chính thức của cơ quan chức năng, không nên quá hoang mang hoặc tự ý cho trẻ nghỉ học kéo dài.
Theo dõi sức khỏe học sinh, xác định người tiếp xúc gần và triển khai kháng sinh dự phòng đúng chỉ định là những biện pháp quan trọng. Sau khi thực hiện các biện pháp này, ngành y tế vẫn cần tiếp tục giám sát để kịp thời phát hiện trường hợp mới. Thời gian theo dõi cụ thể cần tuân theo hướng dẫn của cơ quan chuyên môn.
Đối với phụ huynh, cần duy trì thói quen cho trẻ rửa tay, vệ sinh cá nhân, đeo khẩu trang khi có triệu chứng hô hấp và hạn chế tiếp xúc gần với người đang mắc bệnh. Nếu trẻ sốt đột ngột, lừ đừ, mệt mỏi bất thường hoặc xuất hiện ban xuất huyết, cần đưa trẻ đi cấp cứu ngay.
Về phía nhà trường, giáo viên và nhân viên y tế học đường cần bình tĩnh, tìm hiểu kiến thức về bệnh não mô cầu, biết cách nhận diện dấu hiệu bất thường và thông báo kịp thời cho phụ huynh, cơ sở y tế. Khi phát hiện học sinh sốt hoặc có biểu hiện mệt mỏi khác thường, không nên chủ quan cho rằng trẻ chỉ mắc bệnh thông thường.
Nếu nhà trường phối hợp chặt chẽ với gia đình và ngành y tế, thực hiện tốt việc theo dõi sức khỏe, vệ sinh cá nhân và xử lý các trường hợp nghi ngờ, nguy cơ lây lan trong môi trường học đường sẽ được hạn chế.
Trẻ tiêm vaccine não mô cầu tại Bệnh viện Nhi đồng 1 (Ảnh: Thảo Phương).
Điều trị kịp thời để giảm tử vong và di chứng
Trong điều trị bệnh não mô cầu xâm lấn, yếu tố nào quyết định khả năng cứu sống người bệnh? Vì sao một số trẻ vẫn gặp biến chứng lâu dài dù đã được điều trị?
- Điều quan trọng nhất là phát hiện sớm và nhận định đúng mức độ nặng của người bệnh. Nếu trẻ có biểu hiện sốt, lừ đừ, mệt mỏi bất thường và diễn tiến nhanh, bác sĩ cần nghĩ đến những bệnh lý nguy hiểm như nhiễm trùng huyết do não mô cầu để đánh giá, xử trí kịp thời.
Với bệnh não mô cầu xâm lấn, điều trị cần được triển khai khẩn trương, bao gồm sử dụng kháng sinh thích hợp và các biện pháp hồi sức như hỗ trợ tuần hoàn, truyền dịch, sử dụng thuốc vận mạch khi có chỉ định. Không nên chậm trễ trong xử trí khi người bệnh có dấu hiệu sốc hoặc suy chức năng cơ quan.
Một biến chứng đáng lo ngại của thể nhiễm trùng huyết nặng là tổn thương mạch máu và hoại tử mô, có thể khiến người bệnh phải cắt bỏ một phần chi hoặc ngón tay, ngón chân. Mức độ tổn thương phụ thuộc nhiều vào tình trạng bệnh và thời điểm được điều trị.
Đối với thể viêm màng não, người bệnh cũng có nguy cơ gặp các di chứng thần kinh hoặc suy giảm thính lực, thị lực. Vì vậy, không thể chủ quan với bất kỳ thể bệnh nào. Phát hiện sớm, điều trị đúng và hồi sức kịp thời là những yếu tố quan trọng để giảm nguy cơ tử vong và biến chứng.
Cần kiểm tra lại lịch tiêm và trao đổi với cơ sở tiêm chủng để xác định trẻ có cần tiêm bổ sung hoặc nhắc lại hay không (Ảnh: Thảo Phương).
Vaccine có vai trò thế nào trong phòng bệnh não mô cầu? Với trẻ đã tiêm vaccine từ nhỏ, phụ huynh có nên đưa con đi tiêm nhắc lại khi đến tuổi đi học, tuổi vị thành niên không?
- Vaccine là một trong những biện pháp quan trọng để chủ động phòng bệnh não mô cầu. Tuy nhiên, việc lựa chọn vaccine và lịch tiêm cần căn cứ vào nhóm tuổi, loại vaccine, tình trạng tiêm chủng trước đó và các khuyến cáo chuyên môn.
Ở lứa tuổi vị thành niên, trẻ bắt đầu giao lưu, tiếp xúc với nhiều người hơn, sinh hoạt trong các nhóm đông người nên nguy cơ mang và lây truyền vi khuẩn có thể tăng. Đồng thời, khả năng bảo vệ của vaccine có thể suy giảm theo thời gian, tùy từng loại vaccine và lịch tiêm.
Vì vậy, phụ huynh có con đã tiêm vaccine từ nhỏ không nên mặc định rằng trẻ đã được bảo vệ đầy đủ suốt đời. Cần kiểm tra lại lịch tiêm và trao đổi với cơ sở tiêm chủng để xác định trẻ có cần tiêm bổ sung hoặc nhắc lại hay không. Việc tiêm chủng cần theo đúng chỉ định và khuyến cáo áp dụng cho từng loại vaccine, không nên áp dụng một mốc tuổi chung cho tất cả.