Việc nghiên cứu lại không gian Hồ Gươm theo một số chuyên gia là có cơ sở thực tiễn. Khu vực này đang gánh nhiều chức năng nhưng các không gian công cộng chưa liên kết hoàn chỉnh.
Một số tuyến đi bộ bị giao thông chia cắt. Quan hệ giữa mặt hồ với quảng trường, vườn hoa và các công trình văn hóa còn rời rạc. Tràng Tiền dẫn đến Nhà hát Lớn nhưng chưa hình thành một hành trình văn hóa liền mạch. Hướng từ hồ về sông Hồng có tiềm năng song cấu trúc kết nối chưa rõ nét.
Kiến trúc sư Đào Ngọc Nghiêm - Phó chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam - nhận định việc nghiên cứu lại là cần thiết. Ông cho biết khu vực Hồ Gươm đã có quy hoạch từ năm 1995, cùng hàng chục đề tài nghiên cứu khoa học, các thiết kế đô thị cho Tràng Thi, Tràng Tiền, Hàng Khay, Lý Thái Tổ và nhiều cuộc thi liên quan đến quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục. Không ít dự án đã được nghiệm thu nhưng không triển khai vì chưa giải quyết thỏa đáng quan hệ giữa bảo tồn và phát huy giá trị.
PGS.TS.KTS Nguyễn Việt Huy (Đại học Xây dựng) - từng nghiên cứu quy hoạch tại Pháp, TS. Quy hoạch tại Đại học Paris 1 Panthéon - Sorbonne - đánh giá chủ trương cải tạo, tái cấu trúc Hồ Gươm là cần thiết trong giai đoạn phát triển mới của Hà Nội.
Theo ông, bảo tồn đô thị không đồng nghĩa giữ nguyên mọi cấu trúc hiện hữu. Một khu vực trung tâm như Hồ Gươm có thể tiếp nhận những tư duy và giải pháp mới nhằm nâng cao chất lượng không gian công cộng. Tuy nhiên, quy mô can thiệp càng lớn, cơ sở lựa chọn càng phải rõ ràng.
Đột phá, theo PGS.TS Nguyễn Việt Huy, không được tính bằng số công trình mới, quảng trường mới hay những cấu trúc cũ bị dỡ bỏ, mà bằng chất lượng không gian, phương thức sống và giá trị đô thị được tạo ra, đồng thời vẫn duy trì tinh thần, bản sắc của Hà Nội.
Trả lời câu hỏi đâu là vấn đề lớn nhất mà phương án quy hoạch Hồ Gươm hiện nay cần giải quyết, kiến trúc sư Nguyễn Minh Tâm (Hội Kiến trúc sư Việt Nam) cho rằng điểm nghẽn không nằm riêng ở giao thông, cảnh quan hay thiếu không gian công cộng, mà ở sự thiếu liên tục giữa các không gian quanh hồ.
Hồ Gươm là trung tâm biểu tượng rất mạnh nhưng các tuyến tiếp cận, quảng trường, vườn hoa và công trình văn hóa xung quanh chưa hợp thành một hệ thống hoàn chỉnh.
Theo ông Minh Tâm, mục tiêu chính phải là tạo ra một cấu trúc đi bộ liên tục, trong đó mặt hồ giữ vai trò hạt nhân; các không gian phía Bắc, Đông, Nam và Tây hỗ trợ nhau. Nếu đồ án chỉ xử lý từng khu vực bằng những dự án riêng, chúng ta có thể có nhiều điểm mới nhưng chưa chắc có một trung tâm đô thị tốt hơn.
Trong tổng thể rộng 65,89 ha với nhiều quảng trường, công trình và trục kết nối được đề xuất, phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm xác định hồ là hạt nhân của cấu trúc không gian mới.
Tuy nhiên, theo một số chuyên gia quy hoạch, vị trí trung tâm không chỉ được xác lập trên bản vẽ mà còn phụ thuộc vào quan hệ giữa mặt hồ với từng công trình, cảnh quan và hoạt động đô thị xung quanh.
PGS.TS.KTS Nguyễn Việt Huy lưu ý các khu vực phía Bắc, Đông, Nam và Tây đang được phát triển bằng nhiều ý tưởng riêng. Mỗi khu vực có giải pháp đáng chú ý nhưng quan hệ giữa chúng chưa tạo được một hệ thống đủ mạnh.
Nguy cơ là Hồ Gươm được bao quanh bởi nhiều “điểm nhấn”, trong khi bản thân mặt nước bị đẩy xuống vai trò phông nền cho các công trình mới.
Đây là vấn đề về thứ bậc không gian. Trong một khu vực di sản, không phải yếu tố nào cũng được quyền phát ngôn với âm lượng như nhau. Mặt hồ, Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, đền Bà Kiệu, Tháp Hòa Phong, các vườn hoa và những tuyến phố lịch sử đã tạo nên một trật tự thị giác lẫn văn hóa.
Kiến trúc mới phải phục vụ trật tự ấy hoặc làm nó trở nên rõ ràng hơn. Nếu mỗi phía hồ đều được trao một biểu tượng, một quảng trường và một hình thức kiến trúc giàu tham vọng, tổng thể rất dễ rơi vào cạnh tranh hình ảnh.
Về biểu tượng Khải hoàn đang được đề xuất, theo kiến trúc sư Hồ Thiệu Trị, người trực tiếp tham gia nghiên cứu, phối cảnh thì Khải hoàn môn hiện nay chỉ là hình ảnh tượng trưng trong đồ án quy hoạch, chưa phải thiết kế kiến trúc cuối cùng. Công trình được định vị trên trục Bắc - Nam, tại khu vực quảng trường Đông Kinh Nghĩa Thục mở rộng. Thiết kế cụ thể sẽ còn được tiếp tục nghiên cứu với sự tham gia của các chuyên gia, kiến trúc sư.
PGS.TS.KTS Nguyễn Việt Huy nhận xét Khải hoàn môn thường gắn với một trục lớn, nơi người ta có thể nhìn từ xa, tiến đến và đi xuyên qua. Chính chuỗi trải nghiệm ấy tạo nên ý nghĩa của một “cổng”.
Với vị trí đang được đề xuất, trục công trình hướng xuyên qua mặt hồ nên quan hệ giữa loại hình kiến trúc và cấu trúc không gian còn khiên cưỡng. Ông cũng đánh giá quy mô, tỷ lệ và ngôn ngữ kiến trúc trong hình ảnh hiện tại chưa hòa nhập với không gian đặc biệt của Hồ Gươm.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Khoa (Viện nghiên cứu bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc) còn đặt vấn đề ở tầng nghĩa văn hóa. “Khải hoàn môn trong truyền thống phương Tây thường gắn với chiến thắng quân sự, quyền lực và cuộc trở về của đoàn quân chiến thắng. Trong khi đó, điểm kết của truyền thuyết Hồ Gươm là hành động trả lại vũ khí sau khi hoàn thành sứ mệnh.
Ý nghĩa sâu xa của câu chuyện không dừng ở chiến thắng mà hướng tới việc khép lại chiến tranh, khôi phục hòa bình và trở về với đời sống. Điều này không có nghĩa mọi biểu tượng chiến thắng đều xa lạ với Hồ Gươm. Tuy nhiên, nếu sử dụng loại hình Khải hoàn môn, đồ án cần giải thích được sự chuyển hóa về ý nghĩa, từ biểu tượng chiến thắng quân sự sang biểu tượng của hòa bình, độc lập và khả năng hòa giải.
Nếu không giải quyết được tầng nghĩa ấy, công trình dễ tạo ra một hình ảnh lớn nhưng không hòa nhập với câu chuyện tinh thần của nơi đặt nó”, ông phân tích.
Ông Khoa cũng cho rằng Hồ Gươm vốn không thiếu biểu tượng. Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc, Tháp Bút, đền Bà Kiệu và Tháp Hòa Phong đã tạo thành một hệ ký hiệu dày đặc.
Một công trình mới chỉ có lý do tồn tại khi bổ sung được lớp nghĩa mà những di sản hiện hữu chưa chuyển tải, đồng thời không làm mờ những giá trị đã được lịch sử xác lập.
Một trong những định hướng đáng chú ý của phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm là mở rộng quảng trường, công viên, tuyến đi bộ và kết nối giữa hồ với các không gian xung quanh. Tuy nhiên, diện tích mở và chất lượng công cộng là hai khái niệm không hoàn toàn trùng nhau.
Nhà nghiên cứu Nguyễn Khoa cho rằng Hồ Gươm được cấu thành từ mối quan hệ giữa di tích, truyền thuyết, ký ức cộng đồng và đời sống thường nhật. Tháp Rùa, đền Ngọc Sơn, cầu Thê Húc và Tháp Bút tạo nên hình hài vật chất; truyền thuyết trả gươm cung cấp nền tảng tinh thần; ký ức của nhiều thế hệ đưa không gian ấy vào lịch sử cộng đồng. Những sinh hoạt hằng ngày giúp di sản tiếp tục sống, không trở thành một khu trưng bày ngoài trời.
Bởi vậy, việc tổ chức Hồ Gươm như một quảng trường lớn mang đến cả cơ hội lẫn rủi ro. Một mạng lưới công cộng rộng và liên tục có thể hỗ trợ người dân đi bộ, gặp gỡ, tổ chức hoạt động nghệ thuật và tiếp cận di tích thuận lợi hơn.
Rủi ro xuất hiện khi “quảng trường lớn” được diễn giải chủ yếu qua mặt bằng lát cứng và khả năng tập trung đám đông.
Tỷ lệ không gian của Hồ Gươm vốn được tạo nên bởi mặt nước, cây xanh, kiến trúc thấp tầng và những chuyển tiếp nhỏ giữa hồ với phố. Những yếu tố này đem lại sự gần gũi mà một quảng trường nghi lễ rộng lớn chưa chắc có được. Theo ông Nguyễn Khoa, quảng trường Hồ Gươm phù hợp hơn khi được hiểu như một mạng lưới không gian công cộng liên tục, trong đó các khu vực có bản sắc riêng nhưng vẫn kết nối về hoạt động và trải nghiệm.
Kiến trúc sư Nguyễn Minh Tâm bổ sung một thước đo thực tế hơn. Quảng trường tại Hà Nội vận hành trong điều kiện nắng nóng, mưa lớn và độ ẩm cao. Bóng cây, chỗ nghỉ, vật liệu giảm tích nhiệt, khả năng thấm và thoát nước, thông gió, nơi trú mưa, nhà vệ sinh cùng lối tiếp cận dành cho người khuyết tật quyết định khả năng người dân ở lại trong không gian.
Nếu cây xanh chỉ được bố trí sau khi hình khối quảng trường đã hoàn thành, cảnh quan dễ trở thành phần trang trí. Một quảng trường lát cứng có thể tạo cảm giác trang trọng trong phối cảnh nhưng ít được sử dụng vào ban ngày, đồng thời gia tăng hiệu ứng đảo nhiệt.
Chất lượng văn hóa của quảng trường cũng không phụ thuộc vào số sự kiện lớn có thể tổ chức. Một không gian chủ yếu phục vụ lễ hội, sân khấu và đại cảnh rất dễ trống vắng trong những ngày bình thường. Quảng trường chỉ sống khi người dân có thể đi qua, dừng lại, gặp gỡ, nghỉ ngơi và sử dụng nó trong phần lớn thời gian của năm.
PGS.TS.KTS Nguyễn Việt Huy đặc biệt lưu ý quảng trường phía Đông cần được nghiên cứu từ điều kiện nhiệt độ gia tăng và biến đổi khí hậu. Theo ông, cảnh quan phải tham gia cấu thành tư duy quy hoạch ngay từ đầu, bao gồm hệ sinh thái cây xanh, mặt nước, bóng mát, vi khí hậu và các yếu tố bản địa. Những mái che, công trình liên quan đến không gian ngầm và nhà ga ngầm cũng cần thích ứng với khí hậu nhiệt đới gió mùa ẩm.