Bộ Y tế: Đề xuất người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha mẹ anh chị em ruột

Đề xuất này, theo Thứ trưởng Hà, trên cơ sở tham khảo hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới và kinh nghiệm quốc tế. Dự thảo thiết kế các điều kiện chặt chẽ, đặt quyền và lợi ích của trẻ lên hàng đầu. Theo đó, cấm lấy bộ phận cơ thể của người dưới 18 tuổi khi còn sống; chỉ xem xét cho phép hiến mô tái sinh, như tế bào gốc tạo máu, trong những trường hợp giới hạn.

Điều 20 Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu cho phép hiến mô tái sinh để điều trị cho anh, chị, em ruột trong những điều kiện chặt chẽ: không có người hiến tương hợp, người hiến không phản đối.

Đối với hiến tạng sau khi qua đời, số liệu năm 2023 của Hội đồng châu Âu ghi nhận nhiều quốc gia như Mỹ, Anh, Đức, Australia, Italy, Thái Lan, Malaysia đã triển khai đối với người dưới 18 tuổi.

"Đây là cơ sở để Ban soạn thảo dự luật tham khảo, nghiên cứu và đánh giá sự phù hợp với điều kiện thực tiễn Việt Nam, bảo đảm khung pháp lý và cơ chế bảo vệ cần thiết", ông Hà nói.

Dự thảo bổ sung các trường hợp được hiến mô bao gồm: Cho phép người hiến mô tái sinh khi còn sống như tế bào gốc, máu, huyết tương... Không cho phép hiến các loại mô không tái sinh khi còn sống như võng mạc, củng mạc, van tim...

Các đề xuất cụ thể gồm:

- Người từ đủ 18 tuổi trở lên được hiến mô tái sinh.

- Người từ đủ 15 tuổi đến dưới 18 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho thành viên gia đình khi không có người hiến trưởng thành phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.

- Người dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh (trừ máu và các thành phần máu) cho cha đẻ, mẹ đẻ, anh ruột, chị ruột, em ruột khi không có người hiến khác phù hợp và phải đáp ứng các điều kiện bảo vệ người chưa thành niên.

Các điều kiện đảm bảo với người hiến là trẻ phải đủ sức khỏe, được tư vấn độc lập, có sự đồng ý của cả trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ. Chỉ được lấy mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi sau khi chết đã được Hội đồng chuyên môn độc lập xác định chết não hoặc chết tuần hoàn, đã đăng ký hoặc có cha mẹ/người giám hộ đồng ý.

Dự thảo được xây dựng trong bối cảnh pháp luật hiện hành chưa cho phép người dưới 18 tuổi đăng ký hiến mô, bộ phận cơ thể và chưa có cơ chế phù hợp cho một số trường hợp hiến mô tái sinh. Trong khi đó, nhu cầu ghép tạng ở trẻ em vẫn lớn. Ước tính mỗi năm trẻ em cần khoảng 55 ca ghép gan, 60 ca ghép thận; khoảng 200 bệnh nhi đang chờ ghép gan. Nhu cầu ghép tế bào gốc tạo máu cũng vượt xa khả năng đáp ứng hiện nay. Với một số bệnh như bạch cầu cấp, suy tủy xương, thalassemia và rối loạn miễn dịch bẩm sinh, ghép tế bào gốc tạo máu có thể là cơ hội điều trị mang tính quyết định.

Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM đã thực hiện 57 ca ghép gan cho trẻ em, trong đó 50 ca nhận gan từ người hiến sống, chủ yếu là bố mẹ, và 7 ca từ người chết não. Với trẻ em, các bác sĩ có thể chia gan từ người hiến sống để ghép, nhưng không thể áp dụng cách này với mọi tạng.

GS.TS Nguyễn Hoàng Định, Phó giám đốc Bệnh viện Đại học Y Dược TP HCM, nói: "Không thể lấy tim từ người hiến sống hay chia một trái tim để ghép cho nhiều người. Vì vậy, nếu pháp luật cho phép hiến tạng sau khi chết não ở người dưới 18 tuổi với những điều kiện bảo vệ nghiêm ngặt, nguồn tạng hiến sẽ có thêm cơ hội đến với những bệnh nhi đang chờ ghép".

Còn GS.TS Trần Minh Điển, Giám đốc Bệnh viện Nhi Trung ương, dẫn ví dụ bệnh nhi mắc bệnh tan máu bẩm sinh (thalassemia) phải truyền máu định kỳ khoảng 20 ngày một lần nếu bệnh nặng. Ghép tế bào gốc tạo máu từ người thân phù hợp giúp trẻ giảm hoặc ngừng phụ thuộc vào truyền máu. Trong một số trường hợp, máu cuống rốn của em bé sinh sau được lưu trữ để ghép cho anh, chị ruột; khi cần, có thể kết hợp thêm tế bào gốc từ tủy xương nếu đáp ứng điều kiện an toàn và tương hợp.

Bệnh viện Nhi Trung ương hiện có khoảng 60 trẻ trong danh sách chờ ghép gan. Trong số này, 25 trẻ có thể tử vong trong 3-5 tháng tới nếu không được ghép kịp thời; 20 trẻ khác cần ghép trong 6-8 tháng, số còn lại có thể chờ khoảng một năm. TS Điển cho rằng mở rộng nguồn tạng từ người hiến sau khi chết có thể tăng cơ hội sống cho trẻ mắc bệnh hiểm nghèo, đồng thời giảm rủi ro sức khỏe cho người thân phải hiến tạng khi còn sống.

Phòng chống mua bán mô, tạng người dưới 18 tuổi

Thứ trưởng Hà cho hay dự thảo cũng quy định các biện pháp kiểm soát và phòng chống mua bán mô, bộ phận cơ thể ở người dưới 18 tuổi. Các biện pháp này bao gồm:

- Cần có sự đồng ý của trẻ và cả cha, mẹ hoặc người giám hộ đương nhiên theo quy định tại Điều 52 Bộ luật Dân sự.

- Chỉ giới hạn trẻ 15-18 tuổi được hiến mô tái sinh cho thành viên gia đình.

- Trẻ dưới 15 tuổi được hiến mô tái sinh cho cha, mẹ, anh, chị em ruột. Tuy nhiên Bộ Y tế sẽ tiếp tục nghiên cứu, đề xuất thu hẹp phạm vi hiến là chỉ cho anh chị em ruột.

- Được tư vấn độc lập theo quy trình do Bộ Y tế ban hành để bảo đảm người hiến được cung cấp đầy đủ thông tin, tự nguyện và không bị cưỡng ép hiến mô.

- Sự phản đối, không đồng ý của trẻ trong bất cứ tình huống, thời điểm nào đều được tôn trọng và ghi nhận.

Lấy ý kiến trẻ về dự thảo luật hiến tạng là cần thiết nhưng chưa đủ

Đề cập đến việc lấy ý kiến trẻ về dự thảo luật hiến tạng, ông Đặng Hoa Nam, Phó Chủ tịch Hội Bảo vệ quyền trẻ em Việt Nam, cho rằng việc lấy ý kiến trẻ em khi xây dựng pháp luật là yêu cầu bắt buộc, song cần có phương pháp phù hợp với độ tuổi và khả năng nhận thức. Trẻ phải được giải thích đầy đủ để hiểu vấn đề, tiếp nhận thông tin chính xác và bày tỏ nguyện vọng một cách độc lập, trung thực.

"Lấy ý kiến trẻ em trong dự thảo luật hiến, ghép mô, tạng cần được xem là điều kiện cần nhưng chưa đủ để bảo đảm quyền và lợi ích tốt nhất của trẻ", ông Nam nói. Ngay cả khi trẻ và cha mẹ hoặc người giám hộ đồng ý, quyết định cuối cùng vẫn phải dựa trên các điều kiện chuyên môn và cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt, tránh nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe, sự phát triển lâu dài của trẻ.

Ông Nam đề xuất trong quá trình này, bên cạnh hội đồng chuyên môn y khoa độc lập, cần có sự tham gia của chuyên gia tâm lý trẻ em hoặc nhân viên công tác xã hội có kinh nghiệm làm việc với trẻ. Những người này đánh giá liệu nguyện vọng của trẻ có thực sự tự nguyện, khách quan hay chịu tác động từ sự lôi kéo, dụ dỗ hoặc ép buộc của người khác.

"Ý kiến của trẻ em phải là ý kiến thực sự của chính các em, không bị chi phối hay lợi dụng. Đây là điều cần được bảo đảm khi xây dựng cơ chế cho phép trẻ hiến mô, tạng", ông Nam nói.

Theo ông, mở rộng đối tượng hiến cần đi kèm các biện pháp bảo vệ tối đa, bảo đảm trẻ không bị tổn hại và quyền lợi của các em luôn được đặt lên hàng đầu.

Đánh giá dự thảo luật hiến tạng (sửa đổi) này, bà Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam cho rằng nhìn chung phù hợp với các nguyên tắc của tổ chức và kinh nghiệm quốc tế, đồng thời vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là quy định về cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và bảo đảm sự đồng thuận của trẻ. Bà ủng hộ Việt Nam mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em, với điều kiện đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu và thiết lập các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt.

"Tôi không mong con mình rơi vào hoàn cảnh cần ghép hoặc hiến tạng, nhưng nếu điều đó xảy ra, tôi hy vọng sẽ có một hệ thống bảo đảm các nguyên tắc đạo đức rõ ràng, công bằng và an toàn", bà Pratt chia sẻ.

Chia sẻ kinh nghiệm tại Australia, bà Pratt cho biết nước này cho phép người chưa thành niên bày tỏ nguyện vọng hiến mô, tạng sau khi chết thông qua hệ thống đăng ký tự nguyện, đi kèm sự tham gia của gia đình, đánh giá chuyên môn và cơ chế giám sát chặt chẽ. Một số quốc gia khác cũng có cách tiếp cận tương tự.

Khép lại họp báo, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan cho biết dự thảo Luật sửa đổi Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác đang được tiếp tục hoàn thiện để trình Quốc hội xem xét tại kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI. Bộ Y tế sẽ tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội, người dân, chuyên gia và các cơ quan báo chí với tinh thần cầu thị.

Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác năm 2006 đã tạo hành lang pháp lý quan trọng cho hoạt động ghép tạng tại Việt Nam. Từ ca ghép tạng đầu tiên năm 1992 đến tháng 3/2026, cả nước thực hiện 11.187 ca ghép, cứu sống và cải thiện chất lượng cuộc sống cho nhiều người bệnh, trong đó có trẻ em.

Theo Bộ trưởng Lan, sau 20 năm thực hiện, luật hiện hành đã bộc lộ những bất cập trong bối cảnh khoa học, công nghệ y tế phát triển nhanh chóng. Trong khi đó, ghép tạng là cơ hội sống còn đối với nhiều bệnh nhân suy tạng giai đoạn cuối, còn nhu cầu ghép ở trẻ em vẫn rất lớn.

"Chúng ta không thể thờ ơ khi có cơ hội cứu sống người bệnh mà không làm. Trách nhiệm của cơ quan xây dựng pháp luật là hoàn thiện quy định để mang lại nhiều lợi ích nhất cho người dân, đồng thời bảo đảm không ai bị ép buộc hiến tạng", bà Lan nói.

Bộ trưởng nhấn mạnh dự thảo được xây dựng theo hai nguyên tắc cốt lõi: mở rộng cơ hội cứu sống người bệnh và siết chặt các điều kiện bảo vệ người hiến. Việc mở rộng đối tượng hiến phải đi kèm quy định chặt chẽ về điều kiện hiến, đối tượng được hiến và các hành vi bị nghiêm cấm nhằm ngăn chặn ép buộc, mua bán, trục lợi.

Bộ trưởng cũng nhìn nhận những băn khoăn của người dân về hiến mô, tạng ở trẻ em cần được lắng nghe và giải thích rõ ràng. Các vấn đề kỹ thuật chưa chặt chẽ trong dự thảo cần tiếp tục được rà soát, chỉnh lý để bảo đảm quyền lợi của trẻ em và tính khả thi khi thực hiện. Bộ trưởng khẳng định mục tiêu của dự luật là tạo thêm cơ hội sống cho bệnh nhân, đồng thời xây dựng hành lang pháp lý để đội ngũ y bác sĩ yên tâm công tác.

Hôm 21/10, Bộ trưởng Y tế Đào Hồng Lan, thừa ủy quyền Thủ tướng, trình Quốc hội dự án luật này. Dự án Luật hiện tiếp tục được tiếp thu ý kiến của đại biểu Quốc hội và người dân để chỉnh lý, hoàn thiện trước khi trình Quốc hội xem xét thông qua tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI.

Dự thảo gồm 7 chương, 39 điều, trong đó bổ sung quy định về người dưới 18 tuổi đăng ký hiến, phân biệt hai nội dung là cho phép trẻ đang sống hiến mô tái sinh trong trường hợp đặc biệt (hiến khi còn sống) và hiến sau khi qua đời (người hiến chết não). Người chưa thành niên đăng ký hiến phải có văn bản đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ; có thể thay đổi hoặc hủy đăng ký bất cứ lúc nào.

Lê Nga