Ngày nay, Mỹ và Australia cho phép thanh thiếu niên đăng ký nguyện vọng hiến tạng từ sớm qua bằng lái xe hay hệ thống y tế quốc gia. Anh quy định sự đồng thuận bằng văn bản của cha mẹ là bắt buộc đối với người dưới 18 tuổi muốn hiến tạng. Ở Việt Nam, Bộ Y tế vừa trình Quốc hội dự án Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi), lần đầu đề xuất cho phép người dưới 18 tuổi hiến mô tái sinh khi còn sống và hiến tạng khi chết.
Cũng như Việt Nam, các nước khi xây dựng hành lang pháp lý cho trẻ hiến mô tạng đều đối mặt với ranh giới y đức: Làm sao mở rộng nguồn hiến cứu người nhưng không đẩy trẻ em vào nguy cơ bị xem là "công cụ y tế" hay chịu áp lực tâm lý từ gia đình?
Nỗi sợ lớn nhất của xã hội phương Tây khi đó là nguy cơ trẻ em bị biến thành "công cụ y tế" trong gia đình. Điển hình là các tranh luận về đạo đức sinh học liên quan đến việc ép trẻ phẫu thuật hiến mô để cứu anh chị em mắc bệnh hiểm nghèo.
Tiền lệ pháp lý kinh điển cho tranh luận này là vụ việc diễn ra tại bang Illinois, Mỹ, vào năm 1990. Sự việc bắt đầu khi ông Tamas Bosze nộp đơn yêu cầu tòa án can thiệp khẩn cấp, buộc tình cũ là bà Nancy Curran phải đưa cặp song sinh chưa đầy 4 tuổi, con chung của hai người, đi xét nghiệm và phẫu thuật lấy tủy xương để ghép cho cậu con trai Jean-Pierre đang mắc ung thư máu. Jean-Pierre là con riêng của ông Bosze với người phụ nữ khác.
Tuy nhiên, bà Curran cương quyết từ chối vì lo ngại các rủi ro y khoa, nỗi đau thể xác và chấn thương tâm lý đối với hai con nhỏ. Tháng 12/1990, Tối cao Pháp viện bang Illinois đưa ra phán quyết bác bỏ yêu cầu của người cha. Tòa tuyên rằng cha mẹ không có quyền tự quyết tuyệt đối trong việc bắt buộc một đứa trẻ khỏe mạnh chịu can thiệp y tế xâm lấn nếu hành động đó không mang lại "lợi ích tối cao" trực tiếp về mặt thể chất hoặc tâm lý cho chính đứa trẻ hiến. Jean-Pierre sau đó qua đời ở tuổi 13.
Song song với nỗi sợ bị lợi dụng, các nhà lập pháp quốc tế cũng đối mặt với bài toán về áp lực tâm lý và sự thao túng ngầm trong môi trường gia đình. Trẻ em vốn là đối tượng yếu thế, dễ rơi vào mặc cảm tội lỗi hoặc chịu sự chi phối tình cảm từ người thân trong thời khắc sinh tử, khiến sự đồng ý ban đầu trở nên gượng ép.
Để ngăn ngừa nguy cơ này, Anh ban hành Đạo luật Mô người thiết lập cơ chế bảo vệ hai tầng nghiêm ngặt đối với người chưa thành niên. Theo đó, mọi ca hiến tạng sống từ trẻ em bắt buộc phải có sự phê duyệt của tòa án, trước khi trình lên Hội đồng Thẩm định thuộc Cơ quan Quản lý Mô người Anh (HTA Panel). Hội đồng độc lập này sẽ quy định việc đánh giá tâm lý chuyên sâu nhằm loại trừ mọi áp lực từ gia đình, đảm bảo quy trình thu nhận phải dừng lại ngay lập tức nếu phát hiện bất kỳ sự sợ hãi hay ngần ngại nào từ phía trẻ.
Những xung đột y đức này đã phá vỡ quan điểm truyền thống về quyền quyết định tuyệt đối của gia đình. Vì việc hiến mô hay tạng sống là can thiệp xâm lấn không mang lại lợi ích chữa bệnh cho chính đứa trẻ, pháp luật bắt buộc phải lập rào cản kiểm soát từ hội đồng độc lập thay vì chỉ phụ thuộc vào sự cho phép đơn phương của cha mẹ.
Ảnh minh họa: DonateLife
Bức tranh pháp lý hiến mô tạng tại Australia, Mỹ và Vương quốc Anh
Trên thế giới, các quốc gia áp dụng những mô hình quản lý hiến mô tạng khác nhau nhằm giải quyết tình trạng thiếu hụt nguồn tạng ghép. Sự khác biệt căn bản giữa Vương quốc Anh với Mỹ và Australia nằm ở triết lý đồng thuận đối với người trưởng thành.
Vương quốc Anh áp dụng cơ chế "đồng thuận mặc định" (opt-out system), quy định mọi công dân từ 18 tuổi trở lên sau khi qua đời mặc nhiên được xem là đồng ý hiến tạng, trừ trường hợp đã đăng ký từ chối trên hệ thống của Dịch vụ Y tế Quốc gia (NHS) hoặc thuộc nhóm ngoại lệ. Trong khi đó, Mỹ và Australia vận hành theo cơ chế tự nguyện đăng ký (opt-in).
Tại Australia, hoạt động này do Bộ Y tế hoạch định chính sách, Cơ quan Quản lý Hiến và Ghép tạng (OTA) tối ưu hiệu quả và Cơ quan Dịch vụ Australia vận hành Hệ thống Đăng ký Hiến tạng Quốc gia (AODR) cho công dân từ 16 tuổi trở lên qua myGov, trang web Donate Life hoặc đơn giấy.
Dù khác nhau về cơ chế mặc định hay chủ động, điểm tương đồng lớn nhất giữa 3 quốc gia là yếu tố tuổi tác hay tiền sử bệnh lý không phải là rào cản ngăn một người đăng ký trở thành người hiến tạng. Đội ngũ y tế sẽ đánh giá lâm sàng từng trường hợp thực tế khi qua đời để quyết định khả năng đáp ứng tiêu chuẩn. Tại Mỹ, trường hợp hiến lớn tuổi nhất ghi nhận là cụ ông Cecil (95 tuổi) đã hiến gan, mô và da.
Bên cạnh đó, quy trình kỹ thuật tại các nước cũng thống nhất việc phân loại điều kiện tiếp nhận. Phần lớn ca hiến ghép đến từ người đã qua đời với các bộ phận cơ thể có thể hiến như thận, gan, tụy, tim, phổi, ruột và các loại mô như van tim, tĩnh mạch, xương, da, dây chằng, gân, giác mạc, mô tụy, màng ối (dù một số tạng như thận, một phần gan có thể hiến từ người sống).
Để hiến tạng, người hiến phải tử vong tại bệnh viện dưới sự hỗ trợ hô hấp nhân tạo tại khoa Hồi sức tích cực. Trong khi đó, người hiến mô và giác mạc không bắt buộc phải qua đời tại cơ sở y tế, bởi quá trình tiếp nhận có thể diễn ra trong vòng 24 giờ sau khi trút hơi thở cuối cùng. Điều kiện y học khắt khe này khiến chỉ khoảng 2% số ca tử vong tại Australia thỏa mãn tiêu chuẩn hiến tạng. Trong khi đó, nhu cầu ghép tạng luôn cấp thiết với 2.000 bệnh nhân chờ ghép tạng và 14.000 người chạy thận tại Australia, hơn 2.200 trẻ em dưới 18 tuổi nằm trong danh sách chờ tại Mỹ.
Tiếng nói của gia đình và quy định đặc thù đối với người dưới 18 tuổi
Điểm giao thoa quan trọng nhất trong luật pháp của cả 3 quốc gia chính là sự thận trọng tuyệt đối đối với người chưa thành niên và vai trò của gia đình. Khác với người trưởng thành tại Vương quốc Anh, cơ chế opt-out không áp dụng đối với người dưới 18 tuổi. Tại cả 3 nước, dù theo mô hình mở rộng đăng ký sớm hay thận trọng, quyền quyết định phẫu thuật thu nhận tạng đối với người chưa thành niên khi qua đời bắt buộc phải thuộc về cha mẹ hoặc người giám hộ hợp pháp.
Tuy nhiên, mức độ can thiệp của gia đình đối với người trưởng thành lại có sự phân hóa rõ rệt giữa các nước. Tại Mỹ, khi một người từ 18 tuổi trở lên ghi danh chính thức trên hệ thống đăng ký của tiểu bang, điều này có nghĩa họ đã chính thức ủy quyền pháp lý cho việc hiến tạng của mình. Không ai có quyền thay đổi sự đồng thuận đó, theo Cục Tài nguyên và Dịch vụ Y tế (HRSA) thuộc Bộ Y tế và Dịch vụ Nhân sinh Mỹ.
Ngược lại, tại Australia và Vương quốc Anh, gia đình giữ vai trò tham vấn và quyết định thực tế rất lớn. Tại Vương quốc Anh, nếu người quá cố âm thầm đăng ký mà chưa từng chia sẻ, người thân không đồng ý thì đội ngũ y tế của NHS vẫn dừng lấy tạng. Ở Australia, đội ngũ y tế tuyệt đối không lấy tạng nếu gia đình phản đối; tuy nhiên, tỷ lệ đồng thuận của gia đình sẽ tăng lên 80% nếu người quá cố từng chủ động đăng ký và chia sẻ ý nguyện trước đó.
Đối với người dưới 18 tuổi, HRSA của Mỹ quy định cha mẹ hoặc người giám hộ đại diện quyết định nếu trẻ qua đời, dù thanh thiếu niên vẫn được đăng ký nguyện vọng từ sớm. Tương tự tại Vương quốc Anh, trẻ em có thể tự đăng ký hoặc cha mẹ đăng ký nguyện vọng thay trên NHS nhưng khi qua đời, việc lấy tạng bắt buộc phải có sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Quy định này áp dụng cho trẻ dưới 12 tuổi tại Scotland và dưới 18 tuổi ở các khu vực còn lại của Vương quốc Anh tính đến thời điểm đăng ký, theo Hệ thống đăng ký hiến tạng quốc gia NHS Organ Donation.
Quy định chặt chẽ dành cho bệnh nhi xuất phát từ ranh giới nhạy cảm về mặt cảm xúc lẫn yêu cầu tương thích sinh học. Do kích thước cơ quan và vóc dáng cơ thể quyết định độ tương thích, trẻ nhỏ thường phải nhận tạng ghép từ các bệnh nhi khác, dù trẻ lớn vẫn có thể nhận một phần cơ quan từ người trưởng thành.
Riêng năm 2025 tại Mỹ, hơn 1.800 bệnh nhi nhận tạng ghép thành công từ hơn 770 trẻ em tử vong hiến tạng, bao gồm hơn 130 trẻ sơ sinh dưới 12 tháng tuổi. Nhu cầu ghép tạng cũng phân hóa theo lứa tuổi: nhóm dưới 1 tuổi chủ yếu chờ ghép tim hoặc gan; nhóm từ 1 đến 10 tuổi phần lớn chờ ghép thận, tim hoặc gan; còn nhóm từ 11 đến 17 tuổi có nhu cầu ghép thận cao nhất.
Thực tiễn tại các quốc gia cho thấy việc cá nhân chủ động chia sẻ ý nguyện với người thân đóng vai trò then chốt. Tại Australia, có 80% người dân ủng hộ hiến nhưng chỉ 36% đăng ký thực sự. Việc chủ động trao đổi rõ ràng với gia đình khi còn sống là giải pháp quan trọng nhất giúp người thân không rơi vào bối rối, tránh bỏ lỡ cơ hội cứu người vào thời khắc sinh tử.
Khung pháp lý nghiêm ngặt đối với việc hiến mô, tạng sống từ trẻ em
Khác với hiến tạng sau khi qua đời, việc lấy mô hay tạng từ một đứa trẻ đang sống là ranh giới y đức đặc biệt nhạy cảm. Để giải quyết, các quy định pháp lý quốc tế và hướng dẫn của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) thiết lập hệ thống rào cản nghiêm ngặt. Luật pháp quốc tế cấm lấy bất kỳ tế bào, mô hay bộ phận cơ thể nào từ cơ thể của người chưa thành niên đang sống nhằm mục đích cấy ghép, ngoại trừ các ngoại lệ hẹp được pháp luật quốc gia cho phép.
Các ngoại lệ chính có thể được cấp phép là hiến các tế bào có khả năng tái sinh cho người thân trong gia đình (khi không có sẵn người hiến là người trưởng thành có khả năng tương thích về mặt điều trị) và các ca ghép thận giữa hai anh chị em song sinh đồng trứng.
Tại Việt Nam, họp báo hôm 26/10, Thứ trưởng Y tế Vũ Mạnh Hà cũng cho biết dự Luật hiến tạng (sửa đổi) được xây dựng dựa trên cơ sở tham khảo hướng dẫn của WHO và kinh nghiệm quốc tế, Điều 20 Công ước Oviedo của Hội đồng châu Âu. Từ thực tiễn so sánh và các chuẩn mực quốc tế, đề xuất mở rộng quy định hiến mô tạng cho người chưa thành niên trong dự Luật hiến tạng của Việt Nam đòi hỏi các thiết chế kiểm soát đồng bộ và chặt chẽ.
Tham dự cuộc họp, bà Angela Pratt, Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, đánh giá dự thảo luật hiến tạng (sửa đổi) nhìn chung phù hợp với các nguyên tắc của tổ chức và kinh nghiệm quốc tế, đồng thời vẫn cần tiếp tục hoàn thiện, nhất là quy định về cung cấp thông tin phù hợp với độ tuổi và bảo đảm sự đồng thuận của trẻ. Bà ủng hộ Việt Nam mở rộng cơ hội hiến, ghép mô, tạng ở trẻ em, với điều kiện đặt lợi ích tốt nhất của trẻ lên hàng đầu và thiết lập các cơ chế bảo vệ nghiêm ngặt.
"Tôi không mong con mình rơi vào hoàn cảnh cần ghép hoặc hiến tạng, nhưng nếu điều đó xảy ra, tôi hy vọng sẽ có một hệ thống bảo đảm các nguyên tắc đạo đức rõ ràng, công bằng và an toàn", bà Pratt nói.
Dự thảo Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác (sửa đổi) đang tiếp tục được lấy ý kiến sau khi trình Quốc hội thảo luận hôm 21/10.
Bình Minh (Theo HRSA, WHO, NHS Organ Donation, DonateLife Australia)