Chuyên gia châu Âu: “U20 Việt Nam xuống hạng không phải là điều tồi tệ”

U20 Việt Nam đã gây thất vọng lớn khi toàn thua trong cả ba trận ở bảng C vòng loại giải U20 châu Á 2027 gặp U20 Triều Tiên, U20 Palestine và U20 Iran. Kết quả này khiến cho đoàn quân HLV Yutaka Ikeuchi phải xuống hạng và không còn cơ hội tham dự vòng loại giải U20 châu Á 2029.

Dưới góc nhìn của người theo dõi bóng đá Việt Nam lâu năm, chuyên gia Jernej Kamensek đã chỉ ra nhiều vấn đề sau thất bại của U20 Việt Nam. Bên cạnh đó, ông cũng nêu ra nhiều đề xuất cho sự phát triển dài hạn bóng đá Việt Nam.

Thất bại của U20 Việt Nam không phải là điều tiêu cực

Trước hết, với tư cách người hâm mộ bóng đá Việt Nam, tôi vô cùng thất vọng khi chứng kiến U20 Việt Nam thất bại cả ba trận (trước Triều Tiên, Palestine, Iran) ở vòng loại U20 châu Á 2027. Thành thật mà nói, tôi kỳ vọng nhiều hơn từ đội bóng của HLV Yutaka Ikeuchi.

Tuy nhiên, đội bóng thiếu một số phẩm chất mà tôi kỳ vọng ở một đội tuyển tại cấp độ này, đặc biệt là khả năng tổ chức chiến thuật, cường độ thi đấu và khả năng đưa ra quyết định cuối cùng.

Theo quan điểm của tôi, sơ đồ cũng như cách bố trí chiến thuật tổng thể của U20 Việt Nam vẫn còn nhiều điều đáng đặt dấu hỏi. Tôi cũng chưa thực sự bị thuyết phục vì một số lựa chọn nhân sự và màn trình diễn của các cá nhân.

Những thất bại của U20 Việt Nam không chỉ gây thất vọng về mặt kết quả, mà còn vì đội bóng thiếu ý tưởng, gặp khó khăn trong việc triển khai lối chơi của mình. Tôi không nói rằng U20 Việt Nam thiếu các cầu thủ tài năng nhưng họ cần cải thiện đáng kể về kỹ chiến thuật cũng như phát huy màn trình diễn cá nhân của mình.

Tôi cho rằng vấn đề lớn nhất của U20 Việt Nam nằm ở tư duy chơi bóng tập thể. Chất lượng của từng cá nhân không tệ nhưng họ chưa có đủ sự thấu hiểu về cách di chuyển của toàn đội, mối quan hệ của từng vị trí và nhịp độ di chuyển.

Cách vận hành của U20 Việt Nam vẫn thường được triển khai thông qua một hoặc hai cá nhân thay vì những pha phối hợp có tổ chức với sự tham gia của ba, bốn hoặc nhiều cầu thủ hơn.

Tôi nhận thấy xu hướng tương tự ở một số môn thể thao khác của Việt Nam, trong đó có bóng rổ khi sự chú trọng vào kỹ năng cá nhân rất lớn, nhưng ít chú trọng hơn đến di chuyển tập thể, nhịp điệu của toàn đội và việc cùng nhau tạo ra lợi thế. Càng ngày, trong thể thao hiện đại, yếu tố tập thể phải được đặt lên số một. Năng lực cá nhân nên phục vụ lối chơi tập thể.

Điều này cũng liên quan tới công tác đào tạo trẻ. Những khái niệm chiến thuật được giảng dạy thường quá đơn giản và mang tính khái quát. Các cầu thủ được dạy phải làm gì, nhưng chưa được đào tạo đủ sâu về khi nào, tại sao và làm thế nào để thích ứng.

Chừng nào công tác đào tạo trẻ chưa giúp cầu thủ tiếp xúc với những tình huống thi đấu và yêu cầu ra quyết định phức tạp hơn, bóng đá sẽ tự nhiên vẫn chậm hơn, dễ đoán hơn và thiếu tính năng động. Xây dựng “DNA bóng đá tập thể” phải trở thành một ưu tiên của các nền bóng đá.

Thực tế, trong những năm gần đây, bóng đá Việt Nam vẫn tập trung quá nhiều vào từng cá nhân. Tôi đã nhận quá nhiều câu hỏi đại loại như: Ai là cầu thủ hay nhất? Ai sẽ tạo ra sự khác biệt? Ai sẽ là ngôi sao tiếp theo?

Bóng đá là môn thể thao tập thể. Ngay cả những cầu thủ xuất sắc nhất cũng không thể tự mình giành chiến thắng trong các trận đấu. Có những cầu thủ thi đấu tốt hơn trong một trận đấu cụ thể, những người khác chơi kém hơn, nhưng kết quả cuối cùng đến từ màn trình diễn của cả tập thể.

Với tôi, mọi thứ bắt đầu bằng một từ: TEAM - Together We Achieve More (Cùng nhau, chúng ta đạt được nhiều hơn).

Theo quan sát của tôi, đây là một trong những yếu tố quan trọng bóng đá Việt Nam còn thiếu, không chỉ ở cấp độ U20 mà trong toàn bộ hệ thống đào tạo, bao gồm cả đội tuyển quốc gia. Các cầu thủ trẻ cần được dạy nhiều hơn về cách chơi cùng nhau, hiểu nhau và đưa ra quyết định vì lợi ích của tập thể.

Nhưng ở Việt Nam, mọi người lại tập trung quá nhiều vào chiến thắng và kết quả, đôi khi dựa vào một hoặc hai cá nhân tài năng, thay vì xây dựng nền tảng của lối chơi tập thể. Hệ quả là ngay cả ở cấp độ cao nhất, đôi khi chúng ta vẫn thấy một lối chơi phụ thuộc quá nhiều vào những pha xử lý cá nhân.

Theo tôi, ưu tiên không nên là tìm kiếm một người hùng. Ưu tiên phải là đào tạo những cầu thủ biết chơi vì tập thể hơn và cuối cùng là xây dựng những đội bóng tốt hơn.

Cá nhân tôi không cho rằng việc U20 Việt Nam xuống hạng sẽ gây ảnh hưởng tới tương lai của bóng đá Việt Nam. Đây chỉ là một phần trong quá trình phát triển. Tất nhiên, mỗi khi một đội bóng không thể giành quyền tham dự giải đấu cấp cao nhất, đó là điều đáng thất vọng. Nhưng trong bóng đá, bạn không thể lúc nào cũng chiến thắng.

Điều quan trọng là toàn bộ hệ sinh thái bóng đá Việt Nam học được gì từ thất bại đó. Trong trường hợp cụ thể này, tôi kỳ vọng nhiều hơn ở ban huấn luyện. Theo quan điểm cá nhân, tôi đặt dấu hỏi về sơ đồ, lối chơi và thậm chí một số lựa chọn cầu thủ trong số những nhân sự sẵn có. Đây không phải là vấn đề cá nhân nhằm vào bất kỳ ai, mà đơn giản là đánh giá của tôi dựa trên những gì tôi chứng kiến.

Những sai lầm cần được phân tích một cách thẳng thắn, những điểm yếu phải được khắc phục và quá trình phát triển cần được cải thiện. Lứa U20 chỉ là một giai đoạn trong quá trình phát triển của một cầu thủ cũng như nền bóng đá của một quốc gia. Không nên coi đó là phán quyết cuối cùng về tương lai.

Vì vậy, chúng ta cần phản ứng tích cực với thất bại của U20 Việt Nam. Nếu bóng đá Việt Nam có thể rút ra những kinh nghiệm từ sai lầm, cải thiện công tác huấn luyện và đào tạo, để hy vọng trở lại mạnh mẽ hơn, thì sự thất vọng của hôm nay sẽ trở thành điều có giá trị trong quá trình phát triển. Hãy nhìn mọi thứ theo hai mặt.

Muốn phát triển bóng đá trẻ phải thật kiên nhẫn

Theo tôi, người phù hợp dẫn dắt U20 Việt Nam lúc này là HLV Cristiano Roland, đặc biệt là sau khi ông ấy giúp đội U17 Việt Nam giành vé tham dự World Cup. Điều đó không có nghĩa là tôi muốn ông ấy phụ trách tất cả các đội tuyển trẻ. Tôi cho rằng ông ấy đặc biệt phù hợp với lộ trình U19/U20 ở giai đoạn này.

Với các đội U17 và U21, tôi sẽ cân nhắc những ứng viên tiềm năng khác. Tuy nhiên, có một nguyên tắc cần phải được làm rõ: mỗi ban huấn luyện đội tuyển trẻ quốc gia nên có ít nhất một HLV Việt Nam giàu năng lực đảm nhiệm vị trí trợ lý số một. Điều này rất quan trọng đối với giao tiếp, văn hóa, sự thấu hiểu cầu thủ và tính kế thừa.

Về các HLV Nhật Bản, tôi không cho rằng họ không giỏi. Câu hỏi cần đặt ra là liệu mô hình phát triển bóng đá Nhật Bản có phải là mô hình phù hợp để Việt Nam sao chép vào thời điểm này hay không? Theo tôi, câu trả lời là không.

Việt Nam có nền văn hóa, tâm lý, môi trường xã hội cũng như cách tiếp cận giáo dục và thể thao khác biệt. Việc phát triển bóng đá có mối liên hệ với tất cả những yếu tố này.

Không thể đơn giản sao chép hệ thống của Nhật Bản, Đức, Tây Ban Nha hay Anh rồi kỳ vọng đạt được kết quả tương tự. Mọi thứ không vận hành như vậy. Nếu điều đó dễ dàng như vậy, quốc gia nào cũng có thể làm được và phát triển nền bóng đá đẳng cấp thế giới chỉ trong một thời gian rất ngắn.

Tuy nhiên, tôi cũng không tin rằng điều này có thể được thực hiện thành công chỉ nhờ một người Việt Nam hoặc một vài chuyên gia bóng đá trong nước. Việt Nam cần kiến thức bóng đá ở đẳng cấp quốc tế kết hợp với sự am hiểu sâu sắc về môi trường trong nước.

Những người như vậy không dễ tìm và mức lương của họ cũng không rẻ. Với những chuyên gia phù hợp, bóng đá Việt Nam cũng có thể đào tạo một thế hệ mới gồm các chuyên gia phát triển bóng đá trong nước, những người cuối cùng sẽ tự mình đảm nhận nhiều trách nhiệm hơn.

Một phần quan trọng khác của quá trình phát triển là học cách chấp nhận tư duy phản biện và những lời chỉ trích mang tính xây dựng. Nếu những lời phê bình được tiếp nhận một cách chuyên nghiệp thay vì mang tính cá nhân, các vấn đề có thể được nhận diện sớm hơn, khắc phục nhanh hơn và quá trình phát triển có thể được đẩy nhanh.

Một nền văn hóa bóng đá mạnh cần những người sẵn sàng đặt câu hỏi, phân tích và cải thiện, chứ không đơn thuần bảo vệ những quan điểm hiện có.

Tôi sẽ xem đây là một dự án dài hạn: xây dựng ít nhất một hoặc hai chu kỳ phát triển hoàn chỉnh kéo dài 7-10 năm, với triết lý bóng đá, phương pháp luận và lộ trình phát triển cầu thủ của Việt Nam được xác định rõ ràng.

Điều đó quan trọng với tương lai hơn nhiều so với việc đơn giản quyết định HLV mang quốc tịch nào sẽ dẫn dắt U20 tiếp theo.

Nhìn sự phát triển của bóng đá Việt Nam lúc này, tôi chợt nhớ tới bóng đá Slovenia những năm 1990 hay 2000. Khi đó, bóng đá Slovenia chưa được xây dựng dựa trên một hệ thống có cấu trúc hoàn chỉnh và chưa được hỗ trợ về mặt khoa học và dựa trên dữ liệu. Rất nhiều thứ phụ thuộc vào kiến thức và kinh nghiệm cá nhân của các cựu cầu thủ và HLV.

Theo thời gian, cách tiếp cận đó đã thay đổi. Ngày nay, công tác phát triển bóng đá Slovenia gắn kết chặt chẽ hơn với các tiêu chuẩn bóng đá hiện đại của châu Âu và phù hợp với những nguyên tắc của UEFA.

Một trong những nền tảng là chất lượng đào tạo và cấp chứng chỉ cho HLV, đặc biệt trong bóng đá trẻ. Tôi tin rằng huấn luyện bóng đá trẻ và huấn luyện đội chuyên nghiệp là hai chuyên môn khác nhau.

Một HLV có thể rất giỏi trong việc phát triển cầu thủ trẻ nhưng chưa chắc là một HLV xuất sắc ở đội chuyên nghiệp, và ngược lại. Cả hai đều đòi hỏi trình độ đào tạo cao nhưng kỹ năng và trách nhiệm là khác nhau.

Ngày nay ở Slovenia, các HLV được kỳ vọng phải liên tục phát triển bản thân. Nhiều HLV tới các CLB lớn ở châu Âu, theo dõi các buổi tập, tham dự hội thảo và các khóa đào tạo chuyên môn, trao đổi kiến thức và tích lũy kinh nghiệm quốc tế. Việc học tập liên tục không nên dừng lại khi một HLV nhận được chứng chỉ.

Tôi nghĩ Việt Nam đang đi theo hướng này, nhưng vẫn còn quá chậm. Tôi muốn thấy những yêu cầu mạnh mẽ hơn đối với các HLV trong việc tham dự các hội thảo, khóa đào tạo và chương trình phát triển chuyên môn thường xuyên hằng năm để duy trì chứng chỉ hành nghề. Bóng đá thay đổi quá nhanh để một HLV chỉ cần nhận chứng chỉ một lần rồi duy trì cùng một trình độ trong nhiều năm.

Ngoài ra, tôi thấy có một sự khác biệt quan trọng khác trong cách nhìn nhận về HLV trẻ. Ở Slovenia, những HLV trẻ có trình độ tốt nhất ngày càng làm việc tại các CLB hàng đầu và trong nhiều trường hợp, kiến thức của họ về phát triển cầu thủ trẻ có thể còn cao hơn một số HLV đội một.

Điều này hoàn toàn hợp lý. Việc phát triển một cầu thủ 10, 12 hay 15 tuổi đòi hỏi sự hiểu biết rất đặc thù về quá trình phát triển, cũng như tâm sinh lý của các cầu thủ. Tại Việt Nam, tôi vẫn thấy tình trạng công tác huấn luyện trẻ đôi khi chưa được trao vị thế hoặc sự tôn trọng tương xứng. Các đội trẻ có thể được giao cho những cựu cầu thủ chỉ vì họ có thời gian, trong khi một số người có trình độ chuyên môn chính quy hạn chế và được trả thù lao rất thấp cho công việc của mình.

Theo tôi, đây là một sự ưu tiên sai lầm. Những cầu thủ trẻ cần được làm việc với những HLV giỏi nhất trong toàn bộ hệ thống bóng đá, bởi đây là nơi nền móng được xây dựng. Nếu nền tảng kỹ thuật, chiến thuật, nhận thức và xã hội không được phát triển đúng đắn từ khi còn nhỏ, việc sửa chữa sẽ trở nên khó khăn hơn rất nhiều, thậm chí thường là quá muộn khi cầu thủ bước lên bóng đá chuyên nghiệp.

Vì vậy, tôi cho rằng khác biệt lớn nhất không nhất thiết nằm ở tài năng hay tiềm năng. Đó là mức độ tổ chức hệ thống, chất lượng đào tạo HLV, quá trình phát triển chuyên môn liên tục. Quan trọng nhất, đó là sự thừa nhận rằng huấn luyện viên đội trẻ là một nghề nghiệp có tính chuyên môn hóa cao và cực kỳ quan trọng.

Việt Nam có tiềm năng rất lớn nhưng quá trình phát triển cần trở nên có hệ thống hơn, yêu cầu cao hơn và chuyên nghiệp hơn.

Tôi tin rằng trước tiên Việt Nam cần xác định chiến lược phát triển bóng đá dài hạn của riêng mình. Trước khi thay đổi HLV, các giải đấu hay từng chương trình riêng lẻ, cần phải có câu trả lời rõ ràng cho câu hỏi: Bóng đá Việt Nam muốn đào tạo mẫu cầu thủ như thế nào và chúng ta muốn phát triển họ ra sao?

Sau đó, tôi sẽ mời một nhóm nhỏ các chuyên gia nước ngoài có trình độ cao về phát triển bóng đá trẻ để hỗ trợ xây dựng DNA bóng đá, phương pháp luận và các tiêu chuẩn.

Nhưng phần khó nhất là tìm đúng người, đó là một người có đủ kiến thức và kinh nghiệm quốc tế để xây dựng lộ trình, đồng thời hiểu Việt Nam đủ sâu để có thể kết hợp các HLV trong nước và giành được sự tôn trọng, tin tưởng của họ.

Mục tiêu tuyệt đối không phải là thay thế các HLV Việt Nam. Mục tiêu nên là phát triển các HLV Việt Nam.

Các chuyên gia nước ngoài thiết lập định hướng và tiêu chuẩn; các HLV trong nước học hỏi, thích nghi và dần dần bổ sung kiến thức cũng như kinh nghiệm của chính họ. Theo thời gian, hệ thống phải ngày càng mang bản sắc Việt Nam, đồng thời vẫn duy trì các tiêu chuẩn quốc tế.

Ưu tiên lớn thứ hai là công tác quản lý và đào tạo HLV. Hãy xây dựng nền móng trước. Điều đó có nghĩa là cần có một hệ thống phát triển nghiêm túc ở cấp quốc gia, khu vực và địa phương; xây dựng bóng đá cơ sở mạnh hơn; cơ sở vật chất tốt hơn; đồng thời áp dụng những tiêu chuẩn giáo dục và huấn luyện cao nhất có thể đạt được trong thực tế.

Nếu nền móng được xây dựng đúng cách, tôi tin bóng đá Việt Nam sẽ đào tạo ra nhiều cầu thủ chất lượng hơn.

Hãy nhìn vào Hàn Quốc, Nhật Bản hay Australia. Họ không nhất thiết có dân số lớn hơn, khỏe hơn hay sở hữu nhiều tài năng bẩm sinh hơn. Họ đã phát triển một hệ sinh thái bóng đá mạnh hơn và quan trọng nhất là xây dựng được một nền móng có chất lượng cao hơn.

Ngày nay, những hệ thống đó phần lớn được vận hành bởi chính người bản địa, nhưng họ cũng sẵn sàng tin tưởng vào những chuyên gia nước ngoài được lựa chọn trong những giai đoạn quan trọng của quá trình phát triển.

Từ khóa quan trọng là sự kiên nhẫn.

Không thể xây dựng hệ thống này trong hai hay ba năm. Nó đòi hỏi một tầm nhìn dài hạn, những tiêu chuẩn nhất quán và sự quyết tâm theo đuổi quá trình ngay cả khi kết quả trước mắt chưa hoàn hảo.

Thách thức ở bóng đá Việt Nam và Đông Nam Á là điều này cũng đồng nghĩa với việc phải thay đổi một phần văn hóa bóng đá. Điều đó chưa bao giờ dễ dàng.

Nhưng nếu bóng đá Việt Nam có thể kết hợp những kiến thức quốc tế tốt nhất với văn hóa, con người và bản sắc của chính mình, đồng thời dành đủ thời gian cho quá trình này, tôi tin tiềm năng là rất lớn.

Hãy xây dựng hệ sinh thái trước. Những cầu thủ giỏi sẽ được sản sinh từ chính hệ sinh thái đó.