Chuyên gia lý giải động cơ khó hiểu của kẻ sát hại 3 người ở Đồng Nai

Trong vụ thảm án đặc biệt nghiêm trọng khiến 3 người chết, một người bị thương ở xã Bình Minh (TP Đồng Nai), theo thông tin điều tra ban đầu, Nguyễn Đức Anh (SN 2005, ngụ phường Hố Nai) mang dao tìm đến nhà bạn gái để trả thù sau khi bị chia tay. Tuy nhiên, khi không thể tiếp cận mục tiêu, nghi phạm lại tấn công những người hoàn toàn xa lạ, không có mâu thuẫn.

Chuyên gia tội phạm học cho rằng, đây là điểm bất thường cần được đặc biệt làm rõ khi giải mã động cơ và diễn biến tâm lý của nghi phạm.

Từ ý định trả thù chuyển thành tấn công người xa lạ

Trao đổi với phóng viên Dân trí, Thượng tá, TS Đào Trung Hiếu, chuyên gia tội phạm học, cựu điều tra viên Đội Điều tra trọng án, Phòng Cảnh sát hình sự, Công an TP Hà Nội, cho biết đây là vụ việc cần đặc biệt thận trọng khi lý giải động cơ gây án.

Thông tin hiện có mới là kết quả điều tra ban đầu, vì vậy chưa thể đưa ra kết luận cuối cùng về động cơ và trạng thái tâm lý của nghi phạm. Tuy nhiên, nếu diễn biến được cơ quan công an công bố là chính xác, theo ông Hiếu, đây là trường hợp khá đặc biệt dưới góc nhìn tội phạm học.

Khởi nguồn của hành vi có dấu hiệu tương đối rõ. Sau khi bị bạn gái chấm dứt quan hệ, nghi phạm không chấp nhận sự từ chối và nảy sinh ý định trả thù. Đáng chú ý, trước khi gây án, Đức Anh mang theo dao, tìm cách đột nhập vào nhà bạn gái qua mái và giếng trời. Khi bị cha cô gái phát hiện, nghi phạm vẫn tiếp tục tìm cách vào và đe dọa giết cả gia đình.

Theo TS Đào Trung Hiếu, ít nhất ở giai đoạn đầu, đây không còn đơn thuần là phản ứng nóng giận tức thời mà đã xuất hiện ý định bạo lực, sự chuẩn bị công cụ và hành vi tìm kiếm mục tiêu.

Nhưng vấn đề khó hiểu nhất nằm ở giai đoạn tiếp theo. Theo thông tin từ cơ quan điều tra, khi không vào được căn nhà của người mình muốn trả thù, nghi phạm trèo sang căn nhà sát vách. Chủ nhà là ông Q. phát hiện thì bị Đức Anh tấn công. Sau khi ông Q. chạy được ra ngoài và gục xuống đường, nghi phạm lại quay vào nhà, đóng cổng rồi tiếp tục tấn công người vợ và hai con nhỏ.

Trong khi đó, theo lời khai ban đầu, nghi phạm không quen biết và không có bất kỳ mâu thuẫn nào với gia đình này.

Thượng tá Đào Trung Hiếu cho rằng chính chi tiết này khiến hành vi không thể được giải thích đầy đủ chỉ bằng hai chữ “tình ái” hay “ghen tuông”.

Dưới góc độ tâm lý học tội phạm, vị chuyên gia cho rằng có thể đặt ra giả thuyết về một quá trình chuyển dịch đối tượng của hành vi bạo lực. Nguồn gây phẫn nộ ban đầu là việc bị người yêu từ chối và mục tiêu ban đầu cũng đã được xác định. Nhưng khi mục tiêu ấy không thể tiếp cận, trạng thái giận dữ và ý định bạo lực không mất đi mà có thể chuyển sang một đối tượng khác xuất hiện trong hoàn cảnh đó.

Người chủ nhà hàng xóm trước hết có thể trở thành “vật cản”; sau cuộc chống trả, xung đột leo thang rất nhanh. Tuy nhiên, giả thuyết này vẫn chưa đủ để lý giải việc Nguyễn Đức Anh tiếp tục quay vào nhà tấn công người vợ và hai trẻ nhỏ, những người hầu như không có vai trò trong mâu thuẫn trước đó.

Đây là điểm mà theo ông Đào Trung Hiếu, cơ quan điều tra cần làm rõ rất kỹ.

“Phải xác định sau khi tấn công người chủ nhà, điều gì đã thúc đẩy nghi phạm tiếp tục hướng bạo lực vào những thành viên còn lại: Ý thức diệt khẩu, sự kích động cực độ, hành vi trả thù mang tính thay thế, tâm lý "trút giận" lên những người vô can hay còn nguyên nhân nào khác chưa được phát hiện”, chuyên gia phân tích.

Rượu không thể lý giải hành vi tấn công người vô can

Thượng tá Đào Trung Hiếu cho biết, một chi tiết khác cũng cần được đánh giá đúng mức là trước khi xảy ra vụ việc, nghi phạm được thông tin là đã uống rượu cùng một nhóm bạn. Rượu có thể làm giảm khả năng tự kiểm soát, suy giảm năng lực cân nhắc hậu quả và làm gia tăng hành vi xung động ở một người vốn đang trong trạng thái phẫn nộ.

Tuy nhiên, theo ông, rượu không thể được xem là nguyên nhân duy nhất, càng không thể dùng để giải thích thay cho động cơ phạm tội, bởi ý định tìm đến người yêu cũ cùng việc mang theo hung khí là những dữ kiện cần được xem xét độc lập.

Theo Thượng tá Hiếu, quá trình điều tra vì thế không nên chỉ dừng ở câu hỏi “vì sao nghi phạm muốn giết người yêu cũ?”, mà quan trọng hơn là “vì sao ý định trả thù một người lại chuyển hóa thành hành vi tấn công hàng loạt những người hoàn toàn không liên quan?”.

Muốn trả lời được những câu hỏi này, nhà chức trách sẽ cần dựng lại toàn bộ diễn biến tâm lý trước, trong và sau khi gây án; lịch sử quan hệ tình cảm; những lời đe dọa trước đó; việc chuẩn bị hung khí; lượng rượu đã sử dụng; hành vi tại từng thời điểm; lời nói trong quá trình gây án; việc sử dụng chất kích thích trước đó; những biểu hiện bất thường về tâm thần nếu có, cùng dữ liệu điện thoại, tin nhắn và lời khai của những người tiếp xúc với nghi phạm trước khi xảy ra vụ việc.

Cũng cần phân biệt rõ: Có một động cơ khởi phát không đồng nghĩa động cơ ấy tự động giải thích được mọi hành vi xảy ra sau đó. Trong một vụ án có diễn biến phức tạp, mục đích và động cơ phạm tội có thể biến đổi ngay trong quá trình thực hiện hành vi.

“Điều ám ảnh nhất của vụ án này chính là ở đó. Một cuộc chia tay có thể là điểm khởi phát của sự phẫn uất, nhưng giữa sự phẫn uất và việc tước đoạt sinh mạng của những người hoàn toàn vô can còn một khoảng cách tâm lý rất lớn. Cơ chế nào khiến một người vượt qua khoảng cách ấy mới là câu hỏi trung tâm cần được điều tra và giải mã.

Vì thế, ở thời điểm hiện tại, tôi cho rằng gọi đây đơn giản là một vụ "thảm án vì tình" là quá sớm và cũng quá đơn giản hóa một hành vi tội phạm rất bất thường. Kết luận cuối cùng phải chờ kết quả điều tra và, nếu có căn cứ, kết quả giám định chuyên môn của cơ quan tiến hành tố tụng”, Thượng tá Đào Trung Hiếu nói.

Đừng xem nhẹ lời đe dọa sau chia tay

Theo Thượng tá Đào Trung Hiếu, trước những hành vi cực đoan thường có một quá trình leo thang, từ không chấp nhận chia tay, liên tục nhắn tin, gọi điện, theo dõi, kiểm soát, chặn đường, đến nhà gây sức ép, đe dọa tự sát hoặc giết người, phá tài sản, mang hung khí hoặc tìm cách tiếp cận trái ý muốn của nạn nhân.

Mỗi biểu hiện riêng lẻ chưa chắc dẫn đến tội phạm. Tuy nhiên, khi nhiều chỉ dấu xuất hiện đồng thời, lặp lại và ngày càng nghiêm trọng, đó là trạng thái nguy cơ, không còn là một cuộc cãi vã tình cảm thông thường.

Ông cho rằng điều đáng tiếc là nạn nhân và gia đình thường tự trấn an rằng người kia “chỉ nói lúc tức”, “không dám làm đâu” hoặc coi đó là chuyện riêng nên không trình báo cơ quan chức năng. Đây chính là khoảng trống trong công tác phòng ngừa.

Khi xuất hiện lời đe dọa trực tiếp đến tính mạng, nhất là lời đe dọa lặp lại, gia đình cần lưu giữ tin nhắn, cuộc gọi, ghi âm, hình ảnh camera và các chứng cứ liên quan, đồng thời trình báo Công an cấp xã. Việc trình báo không đồng nghĩa với yêu cầu phải khởi tố hoặc bắt giữ ngay một người. Giá trị đầu tiên là đưa nguy cơ từ không gian riêng tư sang sự kiểm soát của hệ thống phòng ngừa xã hội.

Theo ông, với những trường hợp có dấu hiệu bạo lực cao, câu hỏi không nên là “liệu anh ta có dám giết người thật không?”, mà phải là: “Nếu lời đe dọa này trở thành hành động, chúng ta đã làm gì để ngăn nó?”. Đây là sự khác biệt giữa phản ứng sau tội phạm và phòng ngừa trước tội phạm.

Gia đình cũng không nên tự tổ chức gặp gỡ để “nói chuyện cho ra nhẽ”, càng không để người bị đe dọa gặp riêng người đang có trạng thái thù hận. Khi nguy cơ tăng cao, cần thông báo cho người thân, hàng xóm đáng tin cậy, nhà trường hoặc cơ quan nơi nạn nhân sinh hoạt; kiểm soát cửa ra vào, camera và các vị trí dễ xâm nhập. Nếu người từng đe dọa xuất hiện cùng hung khí hoặc tìm cách đột nhập, cần tránh đối đầu, đưa người già, trẻ em tới nơi an toàn và báo ngay Công an.

Ở tầng sâu hơn, phòng ngừa án mạng vì tình phải bắt đầu từ nhận thức: tình yêu không tạo ra quyền sở hữu đối với một con người. Một người có quyền yêu và cũng có quyền chấm dứt tình yêu. Bị từ chối có thể gây tổn thương nhưng không trao cho bất kỳ ai quyền trừng phạt người đã từ chối mình.

Những biểu hiện kiểm soát, theo dõi, đe dọa hay tuyên bố “không yêu tôi thì đừng yêu ai” không phải dấu hiệu của tình yêu sâu sắc mà có thể là tín hiệu sớm của một mối quan hệ nguy hiểm.

“Theo kinh nghiệm điều tra trọng án của tôi, một thảm án đôi khi bắt đầu rất lâu trước thời điểm gây án, từ một lời đe dọa bị bỏ qua hoặc một hành vi theo dõi được cho là chuyện nhỏ. Giá trị lớn nhất của phòng ngừa không nằm ở việc xử lý nghiêm sau khi sinh mạng đã mất, mà ở khả năng nhận diện đúng tín hiệu nguy hiểm và can thiệp khi vẫn còn cơ hội ngăn một con người bước qua ranh giới của tội ác”, Thượng tá Đào Trung Hiếu nói.

Công an TP Đồng Nai đang phối hợp các đơn vị nghiệp vụ phong tỏa hiện trường, điều tra vụ án mạng tại ấp Bùi Chu, xã Bình Minh (TP Đồng Nai).

Ba nạn nhân tử vong gồm bà H.T.M. (36 tuổi) và 2 con nhỏ N.T.H. (11 tuổi), N.N.H. (1 tuổi). Chồng bà M. là ông Q. bị thương nặng, đang cấp cứu.

Nghi phạm Nguyễn Đức Anh (21 tuổi, ngụ phường Hố Nai, TP Biên Hòa) đã bị bắt. Bước đầu, Đức Anh khai có quan hệ tình cảm với Đ.T.P.A. (SN 2009). Sau khi P.A. nói chia tay, nghi phạm nảy sinh ý định sát hại bạn gái.

Rạng sáng 3/9, sau khi uống rượu cùng nhóm bạn, Đức Anh tìm cách đột nhập nhà P. nhưng bị cha cô gái phát hiện. Sau đó, nghi phạm leo qua nhà ông Q. từ tầng 2 và gây án.