Tháng 9, Hà Nội lấy ý kiến cộng đồng về điều chỉnh cục bộ Quy hoạch phân khu đô thị H1-1B, khu vực Hồ Gươm và phụ cận, cùng một phần phân khu H1-1C. Phạm vi nghiên cứu rộng 65,89 ha, thuộc phường Hoàn Kiếm và Cửa Nam.
Đồ án nhằm cụ thể hóa Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm, theo hướng bảo tồn, tái thiết nội đô lịch sử, phát huy giá trị không gian kiến trúc, di sản văn hóa và cảnh quan. Ý tưởng tổng thể là tổ chức Hồ Gươm như một quảng trường lớn, kết nối với quảng trường Cách mạng Tháng Tám và Nhà hát Lớn thành không gian "Lịch sử - Văn hóa - Nghệ thuật".
VnExpress phỏng vấn KTS Emmanuel Cerise, Đại diện Vùng Ile-de-France tại Hà Nội, Giám đốc Cơ quan hỗ trợ Hợp tác quốc tế Vùng Paris tại Việt Nam (PRX - Vietnam), về kinh nghiệm quy hoạch không gian đô thị di sản. Ông đã có gần 15 năm sống ở Hà Nội, từng tham gia nhiều dự án chỉnh trang đô thị tại Hà Nội cũng như nhiều quốc gia châu Á khác.
KTS Emmanuel Cerise, Đại diện Vùng Ile-de-France tại Hà Nội. Ảnh: Sơn Hà
- Ông đánh giá thế nào về phương án điều chỉnh quy hoạch khu vực Hồ Gươm vừa được công bố?
- Tôi đánh giá khá tốt ý tưởng thiết kế lại phố Tràng Tiền với hệ thống mái che, tạo nên một tuyến phố thương mại có diện mạo đô thị rõ nét, phù hợp với các cửa hàng và hoạt động kinh doanh. Một đề xuất khác đáng chú ý là kéo dài phố Nhà Thờ, tạo kết nối giữa nhà thờ và Hồ Gươm. Khu vực này còn có những cây lớn đẹp, chẳng hạn gần trụ sở báo Nhân Dân.
Việc có một dự án dành cho khu vực Hồ Gươm là điều đáng quan tâm. Nhưng khi xem trên tổng thể, tôi chưa đồng tình về chất lượng thiết kế. Nó chưa tương xứng với giá trị khu vực đặc biệt này. Hồ Gươm nằm ở trung tâm Hà Nội, đồng thời là một trong những không gian mang tính biểu tượng nhất của thành phố. Vì vậy, mọi đề xuất can thiệp đều phải hết sức thận trọng, trước hết cần hiểu rõ những giá trị đang hiện hữu.
Khu vực Hồ Gươm hiện hoạt động khá tốt. Vào cuối tuần, nơi này trở thành không gian đi bộ, thu hút đông người đến dạo chơi, trình diễn và tham gia các hoạt động cộng đồng. Tôi tin rằng phần lớn người Hà Nội hài lòng với không gian hiện tại. Vậy tại sao phải thay đổi nhiều như vậy?
Hà Nội còn nhiều nơi có không gian công cộng hoạt động chưa hiệu quả và cần được cải thiện. Nếu có nguồn lực, thành phố nên cân nhắc ưu tiên những khu vực đó. Với Hồ Gươm, nếu cần thay đổi, theo tôi chỉ nên là những điều chỉnh nhỏ.
- Theo ông, đâu là những giá trị cần được ưu tiên bảo tồn tại khu vực này?
- Hồ Gươm không đơn thuần là công trình kiến trúc mà là không gian công cộng. Bảo tồn không gian công cộng thậm chí còn phức tạp hơn bảo tồn một tòa nhà, bởi giá trị của nó được tạo nên từ nhiều yếu tố kết hợp với nhau.
Mặt hồ có ý nghĩa biểu tượng đặc biệt, nhưng cảnh quan, cây xanh, những cây cổ thụ, lối đi và mặt nước cũng là những thành phần làm nên bản sắc nơi này. Muốn bảo tồn khu vực Hồ Gươm, trước hết phải hiểu rõ từng yếu tố đó.
Sau bão Yagi năm 2024, một số cây cổ thụ bị đổ. Tôi nhớ có người tìm lại những bức ảnh cũ trên mạng xã hội để chia sẻ hình ảnh những cây từng gắn bó với khu vực này. Điều đó cho thấy cây xanh không chỉ có giá trị cảnh quan mà còn mang ý nghĩa di sản, ký ức và biểu tượng đối với người Hà Nội.
Tôi đặc biệt lo ngại khi trong phương án, cây xanh dường như chỉ được thể hiện như những thành phần có thể bố trí theo một sơ đồ trên máy tính. Trên thực tế, mỗi cây có đặc điểm và lịch sử riêng. Không thể xem chúng như những yếu tố trang trí có thể tùy ý thay thế. Theo những gì tôi thấy trong phương án, việc chặt bỏ toàn bộ cây ở phía bắc hồ là điều không nên.
Phối cảnh công viên - quảng trường Thời Đại nằm ở khu vực phía Đông Hồ Gươm. Ảnh: UBND TP Hà Nội
'Phá bỏ công trình cũ là xóa đi một phần bản sắc'
- Một số công trình trong khu vực được đề xuất hạ giải (phá dỡ) để phục vụ quy hoạch mới. Nếu công trình có giá trị lịch sử hoặc kiến trúc nhưng không còn phù hợp với nhu cầu sử dụng thì nên xử lý thế nào?
- Rất khó đánh giá từng tòa nhà một cách riêng lẻ, bởi khung cảnh và bản sắc của khu vực Hồ Gươm được tạo nên từ tổng thể các công trình và cảnh quan.
Tôi cho rằng phá bỏ không bao giờ là giải pháp tốt nhất, đặc biệt tại một khu vực lâu đời và giàu tính biểu tượng như Hồ Gươm. Ngay cả khi một công trình chưa đáp ứng tốt nhu cầu hiện tại, chúng ta vẫn có thể cải tạo, nâng cấp hoặc chuyển đổi công năng. Điều đó tốt hơn nhiều so với việc phá bỏ hoàn toàn.
Nếu phá một công trình rồi xây mới, giá trị bổ sung là gì? Thêm diện tích sàn, hay một thiết kế được cho là đẹp hơn? Nhưng đánh giá về kiến trúc có thể thay đổi theo thời gian. Một công trình được xem là đẹp hôm nay chưa chắc vẫn được đánh giá như vậy trong tương lai.
Nên giữ lại công trình cũ, tôn trọng những giá trị của nó rồi bổ sung yếu tố mới khi cần thiết. Kiến trúc đương đại hoàn toàn có thể tạo ra giá trị mới mà không xóa bỏ những gì đã tồn tại.
Chẳng hạn, tòa nhà Bưu điện có lịch sử đáng chú ý, là một trong những công trình cao tầng đầu tiên tại khu vực, sử dụng bêtông với nhiều giải pháp kỹ thuật. Với tôi, đây gần như là một biểu tượng của khu vực Hồ Gươm. Với tầm nhìn hướng ra hồ, nơi đây có thể được chuyển đổi thành nhà hàng, không gian sáng tạo hoặc địa điểm tổ chức các hoạt động nghệ thuật. Không có lý do rõ ràng nào buộc chúng ta phải phá bỏ nó.
Cung Thiếu nhi trên phố Lý Thái Tổ cũng là một ví dụ. Công trình được xây dựng với sự hợp tác của Tiệp Khắc, ban đầu dành cho trẻ em quận Hoàn Kiếm, sau đó được mở rộng phục vụ trẻ em toàn thành phố. Đó là lịch sử. Nếu phá bỏ, chúng ta cũng đánh mất ký ức gắn với công trình. Giải pháp tốt nhất, theo tôi, là giữ lại, cải tạo và nâng cấp, đồng thời tìm cách thích ứng công trình với những nhu cầu mới.
- Với các công trình mới, đâu là giới hạn cần đặt ra để không ảnh hưởng đến cảnh quan Hồ Gươm?
- Điều quan trọng là duy trì đặc trưng cảnh quan đô thị thấp tầng. Tôi nhớ trong những năm 1990, từng có đề xuất xây dựng tòa nhà cao khoảng 20-30 tầng tại vị trí Tràng Tiền Plaza hiện nay. Người Hà Nội phản đối vì muốn giữ không gian đặc trưng quanh hồ.
Quyết định duy trì các công trình thấp tầng khi đó là đúng đắn. Vấn đề không nằm ở việc một tòa nhà cao hơn hay thấp hơn giới hạn nào đó một vài mét, mà là giữ được sự hài hòa của toàn bộ cảnh quan. Mật độ xây dựng cũng quan trọng không kém. Diện tích sàn tăng đồng nghĩa với nhiều hoạt động hơn, nhiều người đến làm việc, sinh sống và sử dụng không gian hơn. Điều đó tạo thêm áp lực giao thông.
Tuyến đường sắt đô thị số 2 vẫn chưa hoàn thành. Ngay cả khi tuyến này đi vào hoạt động, sẽ cần thêm thời gian để kết nối ổn định với các tuyến khác thành một mạng lưới. Tập trung quá nhiều hoạt động vào một khu vực nhỏ ở thời điểm hiện tại có thể gây khó khăn về khả năng tiếp cận và giao thông. Theo tôi, cần đánh giá đồng thời hai yếu tố: sự hài hòa với cảnh quan và mật độ hoạt động mà khu vực có thể đáp ứng.
Một ý tưởng tốt có thể đến từ bộ óc bên kia bán cầu
- Kinh nghiệm quy hoạch các khu vực trung tâm lịch sử ở Paris gợi mở điều gì cho Hà Nội?
- Tôi muốn nhắc đến hai ví dụ trái ngược nhau. Thứ nhất là kim tự tháp kính tại Bảo tàng Louvre. Khi công trình được đề xuất, nhiều người lo ngại về việc đưa một kiến trúc đương đại vào khu vực lịch sử. Nhưng thiết kế này đơn giản, có tính biểu tượng và tôn trọng công trình hiện hữu. Kiến trúc sư I. M. Pei, người Mỹ gốc Hoa, đã tạo ra một biểu tượng mới cho Paris mà không phá bỏ những tòa nhà cũ của bảo tàng.
Đó là ví dụ cho thấy kiến trúc mới có thể làm giàu thêm giá trị của một địa điểm lịch sử. Nếu phá bỏ, chúng ta làm giảm giá trị vốn có; nếu bổ sung đúng cách, chúng ta có thể tạo ra giá trị mới.
Kim tự tháp kính tại Bảo tàng Louvre tại Paris, Pháp. Ảnh: Onelifetours.ca
Ngược lại, khu vực Les Halles cho thấy những rủi ro của việc phá bỏ rồi xây dựng lại. Đây từng là khu chợ thực phẩm lâu đời của Paris, với kết cấu thép đặc trưng. Sau khi chợ được chuyển ra ngoại ô, công trình bị phá bỏ. Sau đó, người ta xây dựng trung tâm thương mại ngầm và bố trí khu vườn phía trên.
Mô hình này khiến tôi liên tưởng đến đề xuất tại khu vực ga C9. Khi trồng cây trên một không gian ngầm, độ sâu đất và không gian dành cho rễ có thể bị hạn chế, khiến cây khó phát triển thành những cây lớn. Theo quan sát của tôi, không gian tại Les Halles không vận hành hiệu quả như kỳ vọng.
- Ông từng đề cập việc phương án không trải qua thi tuyển. Vì sao đây là vấn đề đáng quan tâm?
- Công khai phương án và tham vấn người dân rất quan trọng, nhưng cần phân biệt giữa quá trình thi tuyển chuyên môn và quá trình lấy ý kiến cộng đồng. Tại Pháp, quy trình cụ thể phụ thuộc vào quy định và thông lệ địa phương. Tuy nhiên, thông thường, trước khi công bố một thiết kế để tham vấn người dân, cần có quá trình xây dựng và đánh giá phương án về chuyên môn.
Chính quyền phải xác định rõ mình muốn gì thông qua hồ sơ yêu cầu. Các đơn vị tư vấn đưa ra phương án, sau đó hội đồng gồm chuyên gia cùng đại diện chính quyền và cơ quan hành chính đánh giá, lựa chọn giải pháp phù hợp nhất. Khi đã có cơ sở chuyên môn rõ ràng, việc lấy ý kiến người dân sẽ có ý nghĩa hơn.
Trong trường hợp Hồ Gươm, theo những gì tôi biết, không có cuộc thi tuyển. Vì vậy, tôi không rõ yêu cầu ban đầu dành cho kiến trúc sư là gì. Nếu chính quyền yêu cầu phá bỏ toàn bộ công trình cũ, trách nhiệm đánh giá sẽ khác với trường hợp yêu cầu bảo tồn và làm nổi bật giá trị khu vực.
Nếu chưa làm rõ mục tiêu, việc lấy ý kiến người dân sẽ thiếu cơ sở để đánh giá phương án. Bởi vậy, theo tôi, cần xác định rõ chiến lược của chính quyền, tổ chức quy trình đánh giá chuyên môn phù hợp, rồi mới tiến hành tham vấn cộng đồng.
- Nếu được trực tiếp kiến nghị với chính quyền Hà Nội, ông sẽ đề xuất điều gì?
- Tôi sẽ đề nghị thành phố dành thêm thời gian nghiên cứu hiện trạng, từ các công trình kiến trúc đến cây xanh và cảnh quan, trước khi quyết định phương án can thiệp.
Hồ Gươm không cần một thiết kế hoàn toàn mới. Nơi này chỉ cần những điều chỉnh nhỏ, được cân nhắc kỹ để giữ lại các giá trị đang có. Tôi sẽ giữ những đề xuất tốt như chỉnh trang phố Tràng Tiền và kết nối trực tiếp phố Nhà Thờ với không gian hồ, đồng thời xem xét lại nội dung có nguy cơ phá bỏ công trình và cảnh quan hiện hữu.
Ban đầu, tôi vui khi biết khu vực Hồ Gươm có dự án cải thiện không gian. Nhưng sau khi xem phương án, tôi đã thay đổi suy nghĩ. Nếu phải đưa ra lời khuyên lúc này, tôi cho rằng Hồ Gươm chưa cần triển khai một dự án tái thiết quy mô lớn như vậy.
Thành phố còn nhiều khu vực khác cần được cải thiện không gian công cộng. Nếu có nguồn lực, nên cân nhắc đầu tư vào những nơi đang thực sự có vấn đề, thay vì can thiệp mạnh vào một không gian vốn đã hoạt động tốt. Điều quan trọng không phải là tạo ra càng nhiều thay đổi càng tốt, mà là hiểu rõ giá trị của một địa điểm trước khi quyết định thay đổi nó.
Sơn Hà thực hiện