Bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Đức Thành, Trung tâm Cấp cứu và Hồi sức, Tích cực Chống Độc, Bệnh viện đa khoa An Sinh (TP.HCM), cho biết củ ấu tẩu (còn gọi là ấu tàu, ô đầu, thảo ô...) là rễ củ của cây ô đầu (Aconitum fortunei Hemsl), một loại dược liệu được sử dụng trong y học cổ truyền.
Củ ấu tẩu thường được dùng dưới dạng rượu ngâm để xoa bóp vùng xương khớp đau nhức. Nếu sử dụng đường uống, dược liệu phải trải qua quá trình bào chế và sắc rất lâu để giảm độc tính, đồng thời phải kiểm soát liều lượng rất nhỏ.
Đáng chú ý, củ ấu tẩu chứa aconitine, một độc tố mạnh tập trung nhiều ở phần rễ củ. Chất này có thể gây rối loạn hoạt động của hệ thần kinh và tim mạch. Theo bác sĩ, chỉ khoảng 2 mg aconitine đã có thể gây rối loạn tim mạch; liều cao hơn, khoảng 5 mg, có thể gây ngộ độc chí mạng, thậm chí tử vong.
Aconitin trong củ ấu tẩu có thể tấn công trực tiếp và đồng thời vào hệ thần kinh, hệ tim mạch và đường tiêu hóa
ẢNH: N.QUYÊN TẠO TỪ CHATGPT
Độc tố tác động đến tim mạch, thần kinh và tiêu hóa
Theo bác sĩ Thành, tất cả các bộ phận của cây ấu tẩu đều chứa aconitin, nhưng tập trung nhiều nhất ở phần rễ củ. Aconitine được hấp thu nhanh qua đường tiêu hóa, khiến triệu chứng ngộ độc có thể xuất hiện chỉ sau 10 - 30 phút ăn hoặc uống.
Tác động lên hệ tim mạch là nguyên nhân tử vong hàng đầu. Người dùng có thể xuất hiện tình trạng hồi hộp, đánh trống ngực, nhịp tim nhanh hoặc chậm bất thường…, trường hợp nặng có thể tụt huyết áp, sốc tim, suy tim cấp và ngừng tim.
Ở hệ thần kinh, người dùng thường có biểu hiện tê rần môi, lưỡi, vòm họng, sau đó lan đến đầu ngón tay, ngón chân. Khi ngộ độc nặng, độc tố có thể gây co giật, mất ý thức và liệt cơ hô hấp, dẫn đến suy hô hấp, ngừng thở.
Ngoài ra, người dùng có thể buồn nôn, nôn mửa, tăng tiết nước bọt, đau quặn bụng và tiêu chảy do đường tiêu hóa bị kích ứng.
Bác sĩ cảnh báo, độc chất aconitin không thể bị phá hủy triệt để bằng cách đun sôi hay ninh nhừ thông thường trong gia đình, nên người ăn vẫn có nguy cơ ngộ độc nặng
ẢNH: N.QUYÊN TẠO TỪ CHATGPT
Không tự ý chế biến củ ấu tẩu để ăn, uống
Bác sĩ Thành cảnh báo, quan niệm "nấu chín kỹ, luộc hoặc ninh lâu sẽ loại bỏ hoàn toàn độc tố trong củ ấu tẩu" là sai lầm và nguy hiểm. Việc chế biến thủ công tại nhà không thể kiểm soát lượng aconitine còn tồn dư, trong khi hàm lượng độc chất ở mỗi củ có thể khác nhau tùy điều kiện sinh trưởng và thu hái.
Người dân không nên tự mua củ ấu tẩu tươi về nấu cháo, hầm thức ăn, ngâm rượu uống hoặc sắc thuốc theo kinh nghiệm truyền miệng; không tự ý đào, hái hoặc sử dụng các loại rễ, củ lạ trong tự nhiên khi chưa biết rõ nguồn gốc và độc tính.
Đối với rượu ngâm củ ấu tẩu dùng để xoa bóp, cần phân biệt rõ với rượu uống thông thường. Gia đình nên dán nhãn cảnh báo, bảo quản riêng, tránh để lẫn với thực phẩm và đồ uống, đồng thời đặt xa tầm tay trẻ em. Không bôi rượu lên vết thương hở.
Đặc biệt, nếu xuất hiện tê môi, tê lưỡi, buồn nôn, đau bụng, hồi hộp, tức ngực hoặc khó thở sau khi ăn củ ấu tẩu, cần nghĩ đến nguy cơ ngộ độc và đưa người bệnh đi cấp cứu ngay. Không nên chờ triệu chứng tự thuyên giảm hoặc tự áp dụng các mẹo giải độc tại nhà.
Ăn nhiều rau vẫn táo bón: Có thể bạn đang mắc sai lầm này trong chế độ ăn
Khi phát hiện người có biểu hiện bất thường sau khi ăn củ ấu tẩu, cần làm gì?
Theo bác sĩ chuyên khoa 2 Nguyễn Đức Thành, khi nghi ngờ ngộ độc củ ấu tẩu, cần gọi cấp cứu 115 hoặc nhanh chóng đưa người bệnh đến cơ sở y tế có khả năng hồi sức chống độc. Không nên chờ triệu chứng tự thuyên giảm hay tự xử trí tại nhà vì ngộ độc aconitine có thể gây rối loạn nhịp tim nghiêm trọng, ngừng tim đột ngột.
Trong thời gian chờ cấp cứu, cần cho người bệnh ngừng ăn uống, đặt nằm nghỉ ở nơi thoáng khí. Nếu người bệnh nôn hoặc lơ mơ, nên đặt nằm nghiêng để tránh hít sặc chất nôn vào đường thở. Theo dõi ý thức, nhịp thở và mạch; nếu người bệnh ngừng tim, ngừng thở, người có kỹ năng cần tiến hành hồi sinh tim phổi (CPR) trong khi chờ nhân viên y tế.
Nếu có thể, nên mang theo thức ăn còn thừa, củ ấu tẩu hoặc chai rượu nghi ngờ gây ngộ độc đến bệnh viện để hỗ trợ bác sĩ xác định nguyên nhân.
“Tuyệt đối không tự móc họng gây nôn, không cho người bệnh uống nước chanh, sữa, nước đường hoặc các loại nước lá giải độc theo kinh nghiệm dân gian vì có thể làm tăng nguy cơ sặc. Người có biểu hiện ngộ độc cũng không được tự lái xe đến bệnh viện do nguy cơ rối loạn nhịp tim, tụt huyết áp đột ngột”, bác sĩ Thành lưu ý.