Dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá đề xuất bổ sung quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá, trừ trường hợp do Chính phủ quy định.
Theo ban soạn thảo, quy định này nhằm loại bỏ một hình thức quảng cáo tại điểm bán, bảo vệ trẻ em khỏi sự tiếp xúc với các sản phẩm thuốc lá, làm giảm khả năng thanh thiếu niên bắt đầu hút thuốc và hỗ trợ người hút thuốc cai nghiện.
Đề xuất được đưa ra trong bối cảnh dù đã có quy định giới hạn số lượng thuốc lá được trưng bày từ năm 2012, tình trạng vi phạm vẫn diễn ra phổ biến tại nhiều nơi.
WHO cảnh báo trưng bày thuốc lá là một hình thức tiếp thị
' %2F%3E%3C%2Fsvg%3E)
Khói thuốc lá không chỉ gây hại cho người hút mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe những người xung quanh khi hít phải khói thuốc thụ động (Ảnh minh họa: iStock).
Theo Tiến sĩ Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) tại Việt Nam, các công ty thuốc lá sử dụng việc trưng bày sản phẩm tại điểm bán như một phương thức tiếp thị, quảng cáo. Vì vậy, cách hiệu quả để ngăn chặn hình thức này là áp dụng lệnh cấm toàn diện.
Đại diện WHO cho rằng ngành công nghiệp thuốc lá sẽ tận dụng mọi cơ hội để tiếp thị sản phẩm. Trong đó, việc trưng bày tại điểm bán đặc biệt có tác động đến người trẻ.
Thuốc lá được bày bán tại nhiều nơi, từ cửa hàng tiện lợi, quầy hàng nhỏ, tiệm tạp hóa trong khu dân cư đến khu vực quầy thanh toán. Sản phẩm thường được đặt ở vị trí dễ nhìn, khiến người tiêu dùng, trong đó có trẻ em, thường xuyên tiếp xúc với bao bì, logo và hình ảnh thương hiệu thuốc lá.
Cách trưng bày này có thể khiến thuốc lá trở nên quen thuộc như một mặt hàng tiêu dùng thông thường.
Theo hướng dẫn thực hiện Điều 13 Công ước khung của WHO về kiểm soát thuốc lá, các quốc gia cần áp dụng lệnh cấm hoàn toàn việc trưng bày và để lộ sản phẩm thuốc lá tại điểm bán. Việc niêm yết tên và giá sản phẩm có thể được thực hiện bằng văn bản, không kèm yếu tố quảng bá.
Đại diện WHO lưu ý, cấm trưng bày không đồng nghĩa với cấm bán thuốc lá hợp pháp.
Kinh nghiệm của Thái Lan cho thấy tác động có thể quan sát được sau khi áp dụng quy định này. Quốc gia này thực hiện lệnh cấm trưng bày thuốc lá toàn diện tại điểm bán từ tháng 9/2005. Trước đó, các kệ hàng thường được phủ kín bởi những bao thuốc nhiều màu sắc, tạo thành hình ảnh được ví như “bức tường thương hiệu”.
Sau khi quy định có hiệu lực, khảo sát của International Tobacco Control (ITC) tại Đông Nam Á ghi nhận dưới 17% người hút thuốc ở Thái Lan cho biết họ nhìn thấy thuốc lá được trưng bày tại điểm bán. Trong khi đó, tại Malaysia, nơi sản phẩm vẫn được trưng bày công khai ở thời điểm khảo sát, hơn 82% người hút thuốc cho biết họ nhìn thấy thuốc lá tại điểm bán.
Nhiều điểm bán vẫn vi phạm quy định trưng bày
Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá năm 2012 quy định mỗi điểm bán lẻ chỉ được trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu thuốc lá. Tuy nhiên, thực tế cho thấy quy định này chưa được tuân thủ nghiêm túc tại nhiều nơi.
Nghiên cứu năm 2024 tại 2.414 điểm bán ở 8 tỉnh, thành phố ghi nhận 40,9% điểm bán trưng bày thuốc lá vượt số lượng cho phép. Bên cạnh đó, 23,1% điểm bán vi phạm quy định cấm quảng cáo và 4,9% vi phạm quy định cấm khuyến mại.
Trước đó, nghiên cứu của Trường Đại học Y tế công cộng giai đoạn 2015-2017 cũng ghi nhận 82,5% điểm bán vi phạm quy định về trưng bày thuốc lá. Tại TPHCM và Cần Thơ, tỷ lệ này đều vượt 90%.
Những con số trên cho thấy dù đã có giới hạn về số lượng, thuốc lá vẫn hiện diện công khai tại nhiều điểm bán. Việc xếp các bao thuốc thành dãy trên quầy hàng, tại những vị trí dễ nhìn, có thể biến nơi bán hàng thành không gian quảng bá sản phẩm.
Không chỉ tại cửa hàng, quảng cáo thuốc lá còn xuất hiện trên nhiều kênh khác.
Theo Điều tra Toàn cầu về tình hình sử dụng thuốc lá ở người trưởng thành năm 2015 và nghiên cứu tại 34 tỉnh, thành phố năm 2020, tỷ lệ người trưởng thành trên 25 tuổi nhận biết thông tin quảng cáo thuốc lá tăng từ 15,7% lên 18,5%. Đáng chú ý, tỷ lệ vi phạm quảng cáo thuốc lá trên internet tăng từ 0,8% lên 5,1% trong cùng giai đoạn.
Tính đến cuối năm 2024, có 59 quốc gia ban hành quy định cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán. Trong khu vực Đông Nam Á, các nước áp dụng biện pháp này gồm Thái Lan, Brunei, Singapore, Lào và Malaysia.
Tuy nhiên, để quy định phát huy hiệu quả, việc ban hành lệnh cấm cần đi kèm cơ chế giám sát và xử lý vi phạm. Cơ quan chức năng cần tổ chức kiểm tra định kỳ, đột xuất tại các điểm bán, đồng thời theo dõi mức độ tiếp xúc của người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên, với hình ảnh sản phẩm thuốc lá.