Theo đó, Bộ Công Thương cho biết sẽ giám sát hệ thống dữ liệu cảnh báo những trường hợp bất thường để cơ quan quản lý kiểm tra, giám sát thường xuyên, nhất là khi doanh nghiệp điều chỉnh giá.
Doanh nghiệp tự quyết, Nhà nước vẫn giám sát
Trước câu hỏi được đặt ra là khi doanh nghiệp được quyền quyết định giá xăng dầu, cơ quan quản lý sẽ kiểm soát thế nào, nhất là trong trường hợp giá bán lẻ trong nước tăng nhanh nhưng giảm chậm hơn so với diễn biến giá thế giới?, bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) nhấn mạnh, dự thảo Nghị định mới được xây dựng với mục tiêu để giá xăng dầu vận hành sát hơn cơ chế thị trường nhưng vẫn bảo đảm vai trò quản lý của Nhà nước.
Theo dự thảo Nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, doanh nghiệp sẽ được giao quyền quyết định giá bán. Tuy nhiên, doanh nghiệp phải tính toán giá theo công thức và các yếu tố cấu thành giá do Nhà nước quy định.
Theo dự thảo Nghị định thay thế các nghị định hiện hành về kinh doanh xăng dầu, doanh nghiệp sẽ được giao quyền quyết định giá bán. (Ảnh minh họa: Minh Đức).
Một trong những công cụ quan trọng để Nhà nước giám sát là cơ chế kê khai giá. Khi xác định hoặc điều chỉnh giá bán, doanh nghiệp phải kê khai công thức tính, các yếu tố cấu thành giá và giải trình nguyên nhân biến động với cơ quan quản lý.
Việc kê khai được thực hiện trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá do Bộ Công Thương xây dựng và áp dụng trên cả nước. “Hệ thống này cũng sẽ có những cảnh báo đối với các yếu tố bất thường để cơ quan quản lý Nhà nước như Sở Công Thương, Bộ Công Thương có thể giám sát. Từ những cảnh báo này có sự kiểm tra, giám sát thường xuyên khi doanh nghiệp quyết định giá và thay đổi giá bán”, bà Hiền nói.
Theo bà Hiền, hệ thống cũng sẽ cảnh báo kịp thời đến Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường đối với những thương nhân có kê khai nhưng không giải trình được các yếu tố biến động làm tăng hoặc giảm giá.
Như vậy, dù được trao quyền quyết định giá, doanh nghiệp vẫn phải chịu trách nhiệm giải trình về cơ sở hình thành giá và các biến động bất thường. “Doanh nghiệp phải làm rõ yếu tố nào trong cấu thành giá có biến động, như chi phí đầu vào, chi phí định mức…”, bà Hiền cho biết.
Trong các yếu tố hình thành giá, chi phí định mức vẫn là một yếu tố do Nhà nước quản lý và được doanh nghiệp đưa vào công thức tính giá. Trường hợp Nhà nước sử dụng các biện pháp bình ổn giá xăng dầu, doanh nghiệp cũng phải căn cứ vào những biện pháp này khi điều chỉnh giá bán.
Cách tiếp cận này nhằm tăng tính chủ động cho doanh nghiệp nhưng vẫn đặt hoạt động định giá trong khuôn khổ minh bạch và cạnh tranh.
Một trong những vấn đề được quan tâm là trường hợp doanh nghiệp mua xăng dầu với giá cao nhưng sau đó giá thế giới giảm, doanh nghiệp vẫn duy trì giá bán cao. Theo bà Hiền, không thể quy định cứng nhắc theo nguyên tắc “mua cao thì bán cao, mua thấp thì bán thấp”, bởi đặc thù kinh doanh xăng dầu khiến việc xác định giá theo từng lô hàng không đơn giản.
Xăng dầu có thể được lưu trữ trong kho. Doanh nghiệp có thể mua nhiều lô hàng tại những thời điểm khác nhau, với mức giá khác nhau, trong khi lượng hàng mua trước đó chưa được bán hết. “Trong suốt thời gian nắm giữ hàng hóa không có nghĩa rằng giá bán phải vận động theo từng lô hàng. Cái này là rất khó xác định”, bà Hiền nhấn mạnh.
Bà Nguyễn Thúy Hiền, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước.
Theo lãnh đạo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, cơ chế mới cần hướng tới giá xăng dầu có tính thị trường hơn. Doanh nghiệp được chủ động và chịu trách nhiệm về quyết định giá, đồng thời phải tuân thủ các nguyên tắc về minh bạch, bám sát thị trường và cạnh tranh.
“Mục tiêu của chúng tôi trong điều hành giá xăng dầu là giá bán của doanh nghiệp cũng phải bám sát với tín hiệu của thị trường và mục tiêu cao nhất là làm thế nào để đảm bảo nguồn cung và an ninh năng lượng”, bà Hiền nói.
Hơn 10.500 thương nhân cùng cạnh tranh về giá?
Một vấn đề khác được đặt ra là nguy cơ thương nhân đầu mối chi phối giá bán, gây bất lợi cho các doanh nghiệp bán lẻ. Bà Hiền cho biết, theo thiết kế của dự thảo Nghị định, không chỉ thương nhân đầu mối mà các thương nhân phân phối hoạt động độc lập cũng được quyền quyết định giá bán. Theo đó, thị trường sẽ hình thành cạnh tranh về giá giữa thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối độc lập.
Dự thảo cũng được xây dựng theo hướng giảm tầng nấc trung gian trong hoạt động phân phối xăng dầu. Nếu trước đây thị trường có 3 tầng nấc thì mô hình mới dự kiến giảm xuống còn 2 tầng nấc.
Với thiết kế này, theo bà Hiền, nếu các doanh nghiệp chuyển đổi ngay theo quy định mới, có thể có hơn 10.500 thương nhân phân phối hoạt động theo mô hình mới và được quyền quyết định giá. “Thị trường cạnh tranh rất khốc liệt, rất mạnh mẽ. Các thương nhân đầu mối cũng phải cạnh tranh với các thương nhân phân phối”, bà Hiền nói.
Đặc biệt, tại các khu vực vùng sâu, vùng xa, những thương nhân phân phối có hệ thống và hoạt động tại địa bàn sẽ có lợi thế nhất định. Vì vậy, theo bà Hiền, với thiết kế của dự thảo, khó có khả năng thương nhân đầu mối chi phối hoàn toàn giá bán trên thị trường.
Về vấn đề các doanh nghiệp có thể bắt tay, thông đồng để cùng nâng giá, bà Hiền cho biết, dự thảo Nghị định đã được bổ sung các quy định liên quan đến việc xử lý các thỏa thuận cạnh tranh không lành mạnh theo Luật Cạnh tranh.