Đổi mới giáo dục phải đi vào mỗi lớp học

Năm học 2026-2027 mở ra với nhiều chủ trương đổi mới quan trọng, từ phương pháp dạy học, kiểm tra đánh giá đến chuyển đổi số, giáo dục trí tuệ nhân tạo và chăm sóc sức khỏe học đường. Nhưng mọi đổi mới chỉ thật sự có ý nghĩa khi đi đến từng lớp học, giúp người thầy được sáng tạo, học sinh được tiến bộ và mỗi ngày đến trường trở thành một ngày vui.

Tiếng trống khai trường đã vang lên và phía sau khoảnh khắc giàu cảm xúc ấy là kỳ vọng lớn hơn: giáo dục không chỉ tạo ra những học sinh đạt điểm cao, mà phải giúp mỗi người biết học, biết sống, biết yêu thương và đủ năng lực bước vào một thế giới đang biến đổi từng ngày.

Năm học 2026-2027 được ngành giáo dục xác định bằng phương châm “Đổi mới tư duy - Chuyển biến mạnh mẽ - Kết quả thực chất”. Trọng tâm không còn dừng ở việc ban hành chính sách, xây dựng kế hoạch hay phát động phong trào, mà chuyển sang tổ chức thực hiện và đo lường kết quả bằng sự tiến bộ của người học, điều kiện làm việc của nhà giáo, hiệu quả hoạt động của nhà trường và chất lượng nguồn nhân lực. Đó là sự chuyển hướng cần thiết, bởi đổi mới giáo dục cuối cùng phải được nhìn thấy trong từng giờ học, chứ không chỉ nằm trên những bản báo cáo đẹp.

Giáo dục đã có nhiều thay đổi về chương trình, sách giáo khoa, phương thức quản trị và công nghệ. Nhưng điều phụ huynh và học sinh mong đợi nhất vẫn là sự thay đổi bên trong lớp học: thầy cô bớt đọc - chép, học sinh bớt học thuộc lòng; bài học được kết nối với đời sống; kiểm tra không còn là cuộc săn tìm lỗi sai mà trở thành cơ hội để người học nhận ra mình đã tiến bộ đến đâu và cần cố gắng điều gì.

Một giờ học hạnh phúc không nhất thiết phải luôn đầy tiếng cười. Đó có thể là giờ toán học sinh được kiên nhẫn thử nhiều cách giải; giờ văn các em được nói lên cảm nhận riêng mà không sợ “lệch đáp án”; giờ lịch sử khơi dậy niềm tự hào thay vì bắt ghi nhớ những con số rời rạc; giờ khoa học cho phép học sinh đặt câu hỏi, làm thí nghiệm và chấp nhận cả những lần thất bại. Hạnh phúc trong giáo dục trước hết là được tôn trọng, được khám phá và được trưởng thành bằng năng lực thật của mình.

Năm học mới đặt ra yêu cầu đổi mới đồng bộ phương pháp dạy học, thi, kiểm tra và đánh giá; chấn chỉnh bệnh thành tích, gian lận, dạy thêm học thêm biến tướng. Đây là việc khó nhưng không thể trì hoãn. Khi nhà trường chỉ chạy theo tỉ lệ học sinh giỏi, điểm thi hay thứ hạng, áp lực sẽ truyền từ ban giám hiệu xuống giáo viên, từ giáo viên sang học sinh và cuối cùng đổ lên từng gia đình.

Nền giáo dục trung thực phải đủ can đảm nhìn thẳng vào điểm yếu. Một học sinh được điểm chưa cao nhưng biết tự học, hợp tác, sửa sai và sống tử tế vẫn rất đáng trân trọng khi đặt cạnh một bảng điểm đẹp được tạo nên bằng học tủ, học thêm quá mức hoặc sự dễ dãi trong đánh giá. Thành tích thực chất không nằm ở những con số được làm tròn, mà ở khoảng cách mỗi học sinh đã vượt qua so với chính mình.

Sự xuất hiện ngày càng sâu rộng của trí tuệ nhân tạo cũng đặt nhà trường trước một bước ngoặt. Bộ Giáo dục và Đào tạo đã ban hành khung nội dung giáo dục AI cho học sinh phổ thông; đồng thời định hướng tăng cường STEM (phương pháp giáo dục tích hợp), ngoại ngữ, năng lực số, học bạ số và sử dụng AI có chọn lọc. Đây là cơ hội để học sinh tiếp cận tri thức nhanh hơn, cá nhân hóa việc học và hình thành những năng lực mới.

Tuy nhiên, công nghệ không thể thay thế tư duy. Nếu dùng AI để chép một bài văn, giải hộ một bài toán hay tạo ra sản phẩm mà bản thân không hiểu, học sinh có thể hoàn thành bài tập nhưng đánh mất quá trình học tập. Nhà trường vì thế không chỉ dạy cách sử dụng công cụ, mà còn phải dạy cách kiểm chứng thông tin, tôn trọng bản quyền, bảo vệ dữ liệu cá nhân và chịu trách nhiệm với sản phẩm do mình tạo ra.

Một năm học hạnh phúc còn phải bắt đầu từ sự an toàn. Không học sinh nào có thể tập trung học khi em ấy sợ bị bắt nạt, chế giễu, xâm hại hay cô lập. Không phụ huynh nào yên lòng nếu bữa ăn bán trú thiếu an toàn hoặc sức khỏe tinh thần của con bị xem nhẹ. Vì vậy, yêu cầu phòng chống bạo lực học đường, bảo vệ trẻ em trên môi trường mạng, chăm sóc sức khỏe thể chất, tinh thần và khám sức khỏe từ đầu năm học phải được xem là phần cốt lõi của chất lượng giáo dục, không phải nhiệm vụ phụ.

Xây dựng trường học hạnh phúc cũng không đồng nghĩa với nuông chiều hay hạ thấp yêu cầu. Hạnh phúc phải đi cùng kỷ luật tích cực, trách nhiệm và nỗ lực. Thầy cô nghiêm khắc nhưng không xúc phạm; học sinh được nói lên suy nghĩ nhưng phải biết tôn trọng người khác; phụ huynh được góp ý nhưng không can thiệp cực đoan vào chuyên môn. Môi trường giáo dục lành mạnh không loại bỏ mọi áp lực, mà giúp người học có năng lực đối diện với khó khăn trong sự nâng đỡ.

Kỳ vọng lớn khác của năm học mới là bảo đảm công bằng giáo dục. Mục tiêu “đủ trường, đủ lớp, đủ giáo viên”, xử lý quá tải tại đô thị, khu công nghiệp và không để học sinh phải nghỉ học vì hoàn cảnh khó khăn cần trở thành cam kết có thể kiểm chứng. Việc đầu tư hệ thống trường phổ thông nội trú liên cấp tại các xã biên giới, hỗ trợ học phí, sách giáo khoa, bữa ăn và điều kiện học tập cho trẻ em khó khăn không chỉ là chính sách an sinh, mà còn là đầu tư cho tương lai quốc gia.

Giáo dục cũng cần vượt khỏi giới hạn của một niên khóa. Trong xã hội mà công nghệ, nghề nghiệp và tri thức thay đổi nhanh chóng, những điều học hôm nay có thể sớm cần được cập nhật. Do đó, điều quý nhất nhà trường trao cho học sinh không phải một kho kiến thức cố định, mà là năng lực tự học, tinh thần tò mò, thói quen đọc và sự khiêm tốn trí tuệ để tiếp tục học trong suốt cuộc đời.

Học tập suốt đời không phải khẩu hiệu dành riêng cho người trưởng thành mà bắt đầu khi một em nhỏ biết vui vì vừa hiểu thêm điều mới; khi học sinh không học chỉ để đối phó với kỳ thi; khi người thầy vẫn đọc, nghiên cứu và học từ chính học trò của mình; khi cha mẹ sẵn sàng thay đổi cách đồng hành cùng con...

Trên hành trình ấy, gia đình không nên hỏi con mỗi ngày chỉ một câu: “Hôm nay được mấy điểm?”. Hãy hỏi con có điều gì mới khiến con ngạc nhiên, có bạn nào cần được giúp đỡ, có chuyện gì làm con buồn và ngày mai con muốn làm tốt hơn điều gì. Những câu hỏi ấy giúp trẻ hiểu rằng giá trị của việc học không nằm trọn trong điểm số, mà còn ở hiểu biết, nhân cách và khả năng sống cùng người khác.

Một năm học được tạo thành từ hàng triệu giờ học bình thường. Nếu mỗi giờ học có thêm một câu hỏi được khuyến khích, một lỗi sai được bao dung, một học sinh yếu được chờ đợi và một người thầy được trao quyền sáng tạo, đổi mới sẽ không còn là khái niệm xa xôi - nó đã hiện diện trong lớp học, bằng những chuyển biến nhỏ nhưng bền vững.

Tác giả: Thạc sĩ, nghiên cứu sinh Nguyễn Thị Thanh Bình là ủy viên Ban chấp hành Hội hữu nghị Việt Nam - Thụy Điển, thuộc Liên hiệp Hội hữu nghị TPHCM. Bà cũng là giảng viên Trường Đại học Quốc tế Sài Gòn.

Chuyên mục TÂM ĐIỂM mong nhận được ý kiến của bạn đọc về nội dung bài viết. Hãy vào phần Bình luận và chia sẻ suy nghĩ của mình. Xin cảm ơn!